Дар замони рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ интернет ба ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти инсон табдил ёфтааст. Ҷавонон тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ дониш мегиранд, бо ҳамсолони худ робита барқарор мекунанд, аз рӯйдодҳои ҷаҳон огоҳ мешаванд ва барои рушди шахсӣ имкониятҳои нав пайдо менамоянд. Бо вуҷуди ин, дар баробари имкониятҳои мусбат, фазои рақамӣ метавонад барои паҳн кардани иттилооти бардурӯғ, барангехтани кинаву адоват ва таблиғи ғояҳои ифротӣ низ истифода шавад.

Аз ин рӯ, масъалаи ҳифзи ҷавонон аз таъсири идеологияҳои ифротӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоӣ, таълимӣ ва маърифатии ҷомеаи муосир мебошад. Барои ҳалли ин масъала на танҳо маҳдуд кардани дастрасӣ ба маводи зараровар, балки баланд бардоштани сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ ва масъулияти шаҳрвандии ҷавонон зарур аст.

Технологияҳои рақамӣ барои рушди илму маориф, соҳибкорӣ, фарҳанг ва робитаҳои иҷтимоӣ имкониятҳои васеъ фароҳам овардаанд. Аммо дастрасии осон ба иттилоот ҳамзамон аз ҳар як истифодабаранда малакаи дурусти истифодаи онро талаб мекунад.

Гурӯҳҳои ифротӣ метавонанд аз шабакаҳои иҷтимоӣ барои паҳн намудани ақидаҳои радикалӣ, таҳриф кардани воқеият ва таъсир расондан ба эҳсосоти одамон истифода баранд. Онҳо баъзан иттилооти нопурра ё бардурӯғро ҳамчун ҳақиқати мутлақ пешниҳод карда, кӯшиш мекунанд, ки нобоварӣ, тарс ва душманӣ ба вуҷуд оранд.

Дар чунин шароит, саводи рақамӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ҷавонон бояд тавонанд манбаи иттилоотро муайян кунанд, дурустии хабарҳоро санҷанд, мақсади паҳнкунандаи маводро дарк намоянд ва аз паҳн кардани иттилооти тасдиқнашуда худдорӣ кунанд.

Ҳангоми дучор шудан бо маводе, ки зӯровариро тарғиб мекунад, одамонро ба душманӣ даъват менамояд ё ҳамроҳ шудан ба гурӯҳҳои шубҳанокро пешниҳод мекунад, муносибати эҳтиёткорона зарур аст. Чунин маводро набояд бе санҷиш ба дигарон фиристод. Дар ҳолатҳои дахлдор метавон онро ба маъмурияти платформа ё мақомоти салоҳиятдор хабар дод.

Сабабҳои ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротӣ гуногун буда, онҳоро танҳо ба як омил вобаста кардан дуруст нест. Мушкилоти иҷтимоӣ, эҳсоси танҳоӣ, набудани имкониятҳои кофии худшиносӣ, норасоии дастгирии равонӣ ва таъсири муҳити номусоид метавонанд осебпазирии баъзе ҷавононро зиёд кунанд.

Дар баъзе ҳолатҳо ҷавонон мехоҳанд худро муҳим ҳис кунанд, ба гурӯҳе тааллуқ дошта бошанд ё ба мушкилоти шахсӣ роҳи ҳалли зуд пайдо намоянд. Ташкилотҳои ифротӣ метавонанд аз ҳамин ниёзҳо истифода бурда, бо ваъдаҳои бардурӯғ онҳоро ба самти хатарнок равона созанд.

Бо вуҷуди ин, набояд ҳар як ҷавони дорои мушкилоти иҷтимоӣ ё ақидаи ғайриодиро шахси ифротӣ ҳисобид. Муносибати дуруст ба ҷавонон бояд бар пояи эҳтиром, фаҳмиш ва дастгирӣ сурат гирад. Муколамаи самимӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои таҳсил, шуғл ва рушди шахсӣ метавонанд дар пешгирии радикализатсия нақши муҳим бозанд.

Оила яке аз ниҳодҳои асосии ҷомеа буда, дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва рафтори фарзандон мавқеи муҳим дорад. Муҳити солими оилавӣ, муносибати самимӣ ва таваҷҷуҳи падару модар ба ҳаёти фарзандон барои рушди шахсияти мустақил ва масъулиятшинос замина фароҳам меорад.

Падару модар бояд ба тағйироти рафтор, мушкилоти равонӣ ва эҳтиёҷоти фарзандони худ бетафовут набошанд. Ин маънои назорати аз ҳад зиёд ё маҳдуд кардани ҳуқуқи шахсии ҷавононро надорад. Баръакс, мақсад ташкили муносибати боварибахшест, ки дар он фарзанд метавонад мушкилоти худро бе тарсу ҳарос баён кунад.

Суҳбат дар бораи хатари таблиғоти ифротӣ, омӯзонидани эҳтиром ба одамони дорои ақидаҳои гуногун ва фаҳмондани оқибатҳои ҳуқуқии иштирок дар амалҳои ғайриқонунӣ бояд қисми тарбияи ҳаррӯза бошад.

Дар ҳолате ки ҷавон зери таъсири таблиғоти хатарнок қарор гирифтааст, таҳқир ё дур кардани ӯ аз оила метавонад вазъро бадтар созад. Дар чунин мавридҳо муносибати оромона, машварат бо мутахассисон ва муроҷиат ба сохторҳои дахлдор роҳи оқилонатар мебошад.

Муассисаҳои таълимӣ дар ташаккули тафаккури интиқодӣ, фарҳанги муколама ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ нақши бузург доранд. Таълим бояд ба ҷавонон на танҳо донишҳои назариявӣ, балки малакаҳои таҳлили иттилоот, ҳалли осоиштаи баҳсҳо ва эҳтироми ҳуқуқи дигаронро низ омӯзонад.

Ташкили вохӯриҳо бо мутахассисон, конференсияҳо, мизҳои мудаввар ва машғулиятҳои маърифатӣ метавонад барои фаҳмондани оқибатҳои экстремизм ва терроризм мусоидат кунад. Чунин чорабиниҳо дар сурате самаранок мешаванд, ки онҳо танҳо ба огоҳсозӣ маҳдуд нашуда, ба саволҳои воқеии ҷавонон низ ҷавоб диҳанд.

Нақши ташкилотҳои ҷамъиятӣ, иттиҳодияҳои ҷавонон, китобхонаҳо ва марказҳои фарҳангӣ низ муҳим аст. Тавассути фароҳам овардани муҳити созанда, ташкили маҳфилҳои илмӣ, варзишӣ ва фарҳангӣ метавон ҷавононро ба фаъолияти муфид ҷалб намуд.

Воситаҳои ахбори омма бояд дар ин раванд масъулияти касбиро риоя кунанд. Паҳн кардани хабарҳои санҷиданашуда, тарсонидани ҷомеа ва истифодаи забони барангезандаи душманӣ метавонад ба вазъ таъсири манфӣ расонад. Баръакс, пешниҳоди далелҳои дақиқ, шарҳи одилонаи масъалаҳо ва таблиғи арзишҳои инсондӯстӣ ба баланд шудани маърифати ҷомеа мусоидат мекунад.

Ҷавонони Тоҷикистон дар ҳифзи сулҳу субот ва рушди минбаъдаи кишвар саҳми муҳим гузошта метавонанд. Омӯзиши илм, аз худ кардани касбу ҳунар, эҳтиром ба қонун, иштирок дар корҳои ҷамъиятӣ ва истифодаи мақсадноки технологияҳо аз роҳҳои асосии саҳмгузорӣ дар пешрафти ҷомеа мебошанд.

Ҳар як ҷавон бояд дарк намояд, ки ояндаи шахсии ӯ бо ояндаи ҷомеа алоқаманд аст. Иштирок дар амалҳои ғайриқонунӣ, паҳн кардани нафрат ва пайравӣ аз ваъдаҳои бардурӯғ метавонад на танҳо ба худи шахс, балки ба оила ва атрофиёни ӯ низ зарари ҷиддӣ расонад.

Ҳамзамон, ҷавонон бояд донанд, ки саволгузорӣ, андешаи мустақил ва муҳокимаи масъалаҳои ҷамъиятӣ ҳуқуқи онҳо мебошанд. Муҳим он аст, ки ин ҳуқуқҳо дар доираи қонун, эҳтироми дигарон ва рад кардани зӯроварӣ амалӣ гарданд.

Пешгирии экстремизм ва терроризм дар байни ҷавонон вазифаи муштараки оила, муассисаҳои таълимӣ, мақомоти давлатӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва худи ҷавонон мебошад. Дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ баланд бардоштани саводи иттилоотӣ, тафаккури интиқодӣ ва маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус дорад.

Ҷавонони огоҳу соҳибмаърифат ба иттилооти бардурӯғ зуд бовар намекунанд, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром менамоянд ва барои ҳалли мушкилот роҳҳои қонунӣ ва осоиштаро интихоб мекунанд.

Сулҳу субот арзишҳое мебошанд, ки ҳифзи онҳо аз муносибати ҳаррӯзаи ҳар як инсон оғоз меёбад. Бо дониш, ҳамдигарфаҳмӣ, масъулиятшиносӣ ва истифодаи дурусти технологияҳо метавон насли огоҳ, созанда ва ба ояндаи Тоҷикистон содиқро тарбия намуд.

 

Далер САНГИНОВ,

устоди кафедраи фанҳои гуманитарӣ