Коррупсия яке аз мушкилоти куҳантарин ва дар айни замон мураккабтарини ҷомеаи инсонӣ ба шумор меравад. Он ба ҳамаи давлатҳо, новобаста аз сатҳи рушди иқтисодӣ, сохти сиёсӣ ва анъанаҳои фарҳангиашон, хос аст ва танҳо миқёс ва шаклҳои зуҳури он гуногунанд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ коррупсия хусусияти фаромиллӣ пайдо карда, бо ҷинояткории муташаккил, қонунигардонии даромадҳои ғайриқонунӣ ва гурезонидани сармоя ба хориҷ алоқаманд гардидааст. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия на танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки масъалаи амнияти миллӣ, эътимоди ҷомеа ба давлат ва дурнамои рушди иқтисодӣ мебошад.

Истилоҳи «коррупсия» аз калимаи лотинии «corruptio» гирифта шуда, маънои «вайроншавӣ», «пусидан» ва «харидорӣ»-ро дорад. Дар адабиёти илмии муосир ва санадҳои байналмилалӣ коррупсия ҳамчун истифодаи ғаразноки ваколатҳои хизматӣ ё мавқеи ишғолнамуда барои ба даст овардани манфиати шахсӣ ё гурӯҳӣ муайян карда мешавад. Конвенсияи СММ бар зидди коррупсия (соли 2003) таърифи ягонаи ҳамаҷониба пешниҳод накарда, балки амалҳои мушаххасеро, ки бояд ҳамчун ҷиноят эътироф шаванд, номбар мекунад: ришвадиҳӣ ва ришвагирӣ, азхудкунӣ ва исрофкунии амвол, суиистифода аз мансаб, ғанигардонии ғайриқонунӣ ва қонунигардонии даромадҳои аз ҷиноят бадастомада.

Дар илм коррупсияро аз рӯи якчанд меъёр тасниф мекунанд. Аз рӯи сатҳ коррупсияи маишӣ (хурд), ки дар муносибати ҳаррӯзаи шаҳрвандон бо хизматчиёни давлатӣ зоҳир мегардад ва коррупсияи сиёсӣ (калон), ки дар сатҳи қабули қарорҳои давлатӣ, тақсими буҷет ва харидҳои давлатӣ ба амал меояд, фарқ карда мешаванд.

Коррупсия амали бисёромила буда, сабабҳои он дар соҳаҳои иқтисодӣ, институтсионалӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоию фарҳангӣ реша доранд. Дар илми иқтисод маъмултарин модели тавзеҳи коррупсия формулаи Роберт Клитгаард мебошад, ки мувофиқи он коррупсия ба монополия дар қабули қарор илова ихтиёри васеи мансабдор тарҳ масъулиятнокӣ (ҳисоботдиҳӣ) баробар аст. Ба ибораи дигар, ҳар қадар як мансабдор ҳуқуқи истисноии қабули қарорро дошта бошад, ваколатҳояш норавшан ва васеъ бошанд ва назорат аз болои фаъолияташ суст бошад, хатари коррупсия ҳамон қадар баланд мегардад.

Омилҳои асосии мусоидаткунанда ба коррупсия инҳоянд: сатҳи пасти музди меҳнати хизматчиёни давлатӣ ва номукаммалии низоми интихоби кадрҳо дар асоси шоистагӣ; мураккабӣ ва норавшании расмиёти маъмурӣ, ки ба мансабдор имкони тафсири худсаронаи қоидаҳоро медиҳад; сустии назорати мустақили судӣ, парламентӣ ва ҷамъиятӣ; маҳдудияти дастрасӣ ба иттилооти расмӣ ва шаффоф набудани қарорҳои буҷетӣ; инчунин таҳаммулпазирии ҷомеа нисбат ба «туҳфа» ва «миннатдорӣ», ки дар баъзе ҳолатҳо ҳамчун меъёри муқаррарии муносибатҳо қабул мегардад. Омили охирин аҳамияти махсус дорад, зеро ҳатто қонунҳои беҳтарин бе пуштибонии фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа самаранок амал карда наметавонанд.

Зарари коррупсия танҳо бо маблағҳои мустақиман дуздидашуда маҳдуд намешавад. Аз нуқтаи назари иқтисодӣ, коррупсия ҳамчун «андози пинҳонӣ» амал карда, хароҷоти соҳибкориро зиёд мекунад, рақобати солимро вайрон менамояд ва сармоягузорони хориҷиро аз бозор дур месозад. Дар харидҳои давлатӣ он ба баландшавии нархҳо ва пастшавии сифати корҳои сохтмонӣ ва хизматрасониҳо оварда мерасонад. Маблағҳое, ки бояд ба маориф, тандурустӣ ва инфрасохтор равона шаванд, ба кисаи шахсони алоҳида мегузаранд.

Оқибатҳои иҷтимоии коррупсия на камтар вазнинанд. Он нобаробарии иҷтимоиро амиқ мегардонад, зеро қишрҳои осебпазири аҳолӣ барои гирифтани хизматрасониҳои ройгони кафолатнокшуда маҷбуранд маблағи иловагӣ пардозанд. Коррупсия эътимоди шаҳрвандонро ба адолати судӣ ва ниҳодҳои давлатӣ коҳиш дода, ҷавонони болаёқатро ба муҳоҷират водор месозад, зеро онҳо дар ватан имкони пешрафт дар асоси донишу маҳорати худро намебинанд. Дар ниҳоят, коррупсияи системавӣ метавонад ба омили ноустувории сиёсӣ ва эътирозҳои иҷтимоӣ табдил ёбад.

Барои арзёбии сатҳи коррупсия дар ҷаҳон бештар аз Индекси дарки коррупсия (CPI)-и созмони «Transparency International» истифода мебаранд, ки аз соли 1995 инҷониб ҳар сол нашр мешавад. Ин индекс сатҳи дарки коррупсияро дар бахши давлатӣ дар асоси арзёбии коршиносон ва намояндагони соҳибкорӣ аз рӯи шкалаи аз 0 (сатҳи баланди коррупсия) то 100 (сатҳи пасти коррупсия) муайян мекунад. Тибқи натиҷаҳои Индекси соли 2025, ки 10 феврали соли 2026 нашр гардид, аз 182 давлату қаламрав 122-тоаш камтар аз 50 хол гирифтаанд ва нишондиҳандаи миёнаи ҷаҳонӣ тамоюли пастравӣ дорад. Дар сафи пеши рейтинг анъанавӣ Дания, Финландия, Сингапур, Зеландияи Нав ва Норвегия қарор доранд.

Таҷрибаи давлатҳои муваффақ нишон медиҳад, ки муборизаи самаранок ба коррупсия ба маҷмуи чораҳо асос меёбад. Сингапур дар солҳои 1960-ум бо таъсиси мақоми мустақил ва пурқудрати зиддикоррупсионӣ, баланд бардоштани музди меҳнати хизматчиёни давлатӣ ва татбиқи принсипи «таҳаммулнопазирии комил» ба яке аз давлатҳои камкоррупсионтарини ҷаҳон табдил ёфт. Кишварҳои Скандинавия бошанд, ба шаффофияти васеи фаъолияти давлат, дастрасии озод ба иттилоот, нақши фаъоли ВАО ва ҷомеаи шаҳрвандӣ такя мекунанд. Гурҷистон дар солҳои 2000-ум тавассути ислоҳоти куллии полиси роҳ ва рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ коррупсияи маиширо ба таври назаррас коҳиш дод. Хулосаи умумӣ аз ин таҷрибаҳо он аст, ки ҳеҷ як чора алоҳида натиҷаи дилхоҳ намедиҳад: иродаи сиёсӣ, ислоҳоти институтсионалӣ ва тағйири фарҳанги ҷомеа бояд ҳамзамон амалӣ гарданд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон муқовимат ба коррупсияро ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ эътироф намудааст. Соли 2005 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» қабул гардид, ки асосҳои ҳуқуқӣ ва ташкилии пешгирӣ, ошкор ва бартараф намудани ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсиониро муқаррар мекунад. Тоҷикистон ба Конвенсияи СММ бар зидди коррупсия ҳамроҳ шуда, уҳдадор гардидааст, ки қонунгузории миллиро ба меъёрҳои байналмилалӣ мутобиқ намояд. Соли 2007 Агентии назорати молиявии давлатӣ ва мубориза бар зидди коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақоми махсусгардонидашуда таъсис ёфт. Дар баробари ин, ба экспертизаи зиддикоррупсионии санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, ҷорӣ намудани хизматрасониҳои электронӣ ва «равзанаи ягона» барои бақайдгирии соҳибкорон диққати махсус дода мешавад, ки тамоси мустақими шаҳрвандонро бо мансабдорон кам карда, заминаи ришвахориро маҳдуд месозанд.

Дар асоси таҳлили гузаронидашуда ва таҷрибаи пешқадами байналмилалӣ барои баланд бардоштани самаранокии муқовимат ба коррупсия самтҳои зерин тавсия дода мешаванд. Аввалан, рақамикунонии ҳамаҷонибаи хизматрасониҳои давлатӣ, харидҳои давлатӣ ва низоми андозу гумрук, ки омили инсониро дар қабули қарорҳо кам мекунад ва ҳар як амалиётро дар шакли электронӣ қайд менамояд. Сониян, мукаммал гардонидани низоми эълони даромад ва амволи хизматчиёни давлатӣ ва аъзои оилаи онҳо бо санҷиши воқеии мувофиқати сатҳи зиндагӣ ба даромадҳои расмӣ. Сеюм, таъмини истиқлолияти воқеии ҳокимияти судӣ ва баланд бардоштани сифати таҳсилоту интихоби кадрҳои судӣ, зеро бе адолати судии беғараз ҳеҷ як ислоҳот устувор буда наметавонад.

Чорум, ба роҳ мондани низоми шоистасолорӣ (меритократия) дар хизмати давлатӣ, яъне интихоб ва пешбарии кадрҳо танҳо дар асоси озмуни шаффоф ва натиҷаҳои фаъолият, инчунин муқаррар намудани музди меҳнати рақобатпазир. Панҷум, ҳифзи ҳуқуқии шахсоне, ки дар бораи ҳолатҳои коррупсия хабар медиҳанд ва фароҳам овардани каналҳои бехатари иттилоърасонӣ. Шашум, ҷалби фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ, ВАО ва муассисаҳои илмӣ ба назорати ҷамъиятӣ, инчунин ворид намудани фанҳои фарҳанги ҳуқуқӣ ва одоби касбӣ ба барномаҳои таълимии мактабҳо ва донишгоҳҳо. Ниҳоят, густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ дар самти бозгардонидани дороиҳои ғайриқонунӣ ба хориҷ интиқолёфта ва мубодилаи иттилооти молиявӣ.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ собит месозад, ки мағлуб кардани он ғайриимкон нест, вале барои ин муносибати маҷмӯӣ, пайваста ва дарозмуддат зарур аст. Танҳо ҳамоҳангии иродаи қатъии сиёсӣ, ниҳодҳои мустаҳкам ва мустақил, технологияҳои муосир ва фарҳанги баланди ҳуқуқии ҷомеа метавонад сатҳи коррупсияро ба таври назаррас коҳиш диҳад. Дар ниҳоят, муваффақияти муборизаи зиддикоррупсионӣ аз он вобаста аст, ки ҳар як шаҳрванд коррупсияро на ҳамчун «қоидаи бозӣ», балки ҳамчун таҳдиди мустақим ба оянда ва некӯаҳволии худ ва фарзандонаш дарк намояд.

 

Зулфия АКРАМОВА,

ассистенти кафедраи забонҳои хориҷии ДДМИТ