Дар ҷаҳони муосир мубориза бар зидди коррупсия яке аз масъалаҳои муҳимми ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ҳисоб меравад. Коррупсия ҳамчун падидаи номатлуб ба рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва сиёсӣ таъсири манфӣ расонида, эътимоди шаҳрвандонро ба мақомоти давлатӣ коҳиш медиҳад ва барои таъмини адолат, волоияти қонун ва рушди устувори давлат монеа эҷод мекунад.

Имрӯз давлатҳои ҷаҳон бо истифода аз роҳу усулҳои гуногун кӯшиш менамоянд, ки сатҳи коррупсияро коҳиш дода, барои ташаккули ҷомеаи солим ва ҳуқуқбунёд шароити мусоид фароҳам оваранд. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ мубориза бар зидди коррупсияро яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ қарор додааст, зеро пешгирии ин падида барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва рушди устувори иқтисодиёт аҳаммияти калон дорад.

Мақсади омӯзиши масъалаи мазкур муайян намудани омилҳои асосии пайдоиши коррупсия, таҳлили оқибатҳои манфии он ва пешниҳоди роҳҳои самараноки пешгирӣ ва мубориза бар зидди ин зуҳуроти номатлуб мебошад.

Коррупсия падидаи мураккаби иҷтимоӣ буда, истифодаи мақоми хизматӣ ё ваколатҳои мансабиро барои ба даст овардани манфиатҳои шахсӣ ё гурӯҳӣ ифода мекунад. Ба чунин амалҳо гирифтани пора, додани пора, сӯиистифода аз ваколатҳои мансабӣ, истифодаи ғайриқонунии захираҳои давлатӣ ва дигар кирдорҳои хилофи қонун дохил мешаванд.

Коррупсия танҳо бо гирифтани маблағ ё дигар неъматҳои моддӣ маҳдуд намешавад. Он метавонад дар шакли хешутаборбозӣ, маҳалгароӣ, додани имтиёзҳои ғайриқонунӣ ва қабули қарорҳои ноодилона низ зоҳир гардад. Дар натиҷаи чунин амалҳо манфиатҳои шахсӣ аз манфиатҳои ҷамъиятӣ боло гузошта шуда, принсипҳои адолат ва баробарӣ халалдор мешаванд.

Коррупсия падидаи нав набуда, дар марҳилаҳои гуногуни таърихӣ дар ҷомеаҳои мухталиф мушоҳида гардидааст. Бо вуҷуди ин, дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди муносибатҳои иқтисодию сиёсӣ шаклҳои он мураккабтар гардида, мубориза бар зидди ин падида аҳаммияти бештар пайдо кардааст.

Хусусияти хатарноки коррупсия дар он аст, ки он метавонад ба фаъолияти тамоми низоми идоракунии давлатӣ таъсир расонад. Агар шахсони мансабдор вазифаҳои худро бар асоси манфиатҳои шахсӣ иҷро намоянд, самаранокии идоракунӣ коҳиш ёфта, ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон поймол мегарданд. Аз ин рӯ, коррупсия на танҳо ҳуқуқвайронкунӣ, балки мушкилоти ҷиддии иҷтимоӣ ва ахлоқӣ низ мебошад.

Коррупсия дар натиҷаи таъсири омилҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва маънавӣ ба вуҷуд меояд. Барои пешгирии он зарур аст, ки сабабҳои асосии ин падида дуруст муайян ва таҳлил карда шаванд.

Яке аз омилҳои муҳим вазъи иқтисодии ҷомеа мебошад. Камбуди ҷойҳои корӣ, сатҳи пасти даромад, нобаробарии иқтисодӣ ва тақсимоти ноодилонаи захираҳо метавонанд барои пайдоиши муносибатҳои коррупсионӣ замина фароҳам оваранд. Дар баъзе ҳолатҳо шахсони мансабдор аз имкониятҳои хизматии худ барои ба даст овардани даромади ғайриқонунӣ истифода мебаранд. Ҳамчунин, шаҳрвандон ё соҳибкорон метавонанд барои тезонидани ҳалли масъалаҳо ё гирифтани иҷозатнома ба додани маблағҳои ғайриқонунӣ рӯ оваранд. Ин амалҳо ба муҳити соҳибкорӣ ва рақобати солим зарар мерасонанд.

Бо вуҷуди ин, омилҳои иқтисодӣ сабаби ягонаи коррупсия нестанд. Камбуди назорат, мураккабии расмиёти маъмурӣ, номукаммалии тартиботи идоракунӣ ва шаффоф набудани қабули қарорҳо низ метавонанд барои сӯиистифода аз ваколатҳои хизматӣ шароит фароҳам созанд.

Вақте ки ваколатҳои шахсони мансабдор дақиқ муайян нашудаанд ё фаъолияти онҳо ба таври зарурӣ назорат карда намешавад, эҳтимоли содир шудани амалҳои коррупсионӣ зиёд мегардад. Агар шаҳрвандон аз ҳуқуқҳои худ огоҳ набошанд ва имконияти муносиби шикоят аз амалҳои ғайриқонуниро надошта бошанд, ошкор намудани чунин ҳолатҳо низ мушкил мегардад.

Омили дигари муҳим сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва ахлоқии аҳолӣ мебошад. Муносибати таҳаммулпазирона нисбат ба ришваситонӣ, хешутаборбозӣ ва истифодаи ғайриқонунии мансаб метавонад боиси ба рафтори маъмул табдил ёфтани чунин амалҳо гардад. Баъзан шаҳрвандон барои ҳалли масъалаҳои шахсӣ ба додани пора розӣ мешаванд, аммо ин рафтор ба устувор гардидани муносибатҳои коррупсионӣ мусоидат мекунад.

Паст будани ҳисси масъулият, беэътиноӣ ба арзишҳои ахлоқӣ ва набудани мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ низ аз омилҳои густариши коррупсия мебошанд. Аз ин рӯ, тарбияи ростқавлӣ, адолатпарварӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтиром ба қонун бояд аз оила ва муассисаҳои таълимӣ оғоз ёбад.

Ҳамзамон, сатҳи шаффофият ва ҳисоботдиҳии мақомоти давлатӣ дар пешгирии коррупсия нақши муҳим дорад. Дастрасии шаҳрвандон ба иттилоот, назорати ҷамъиятӣ, фаъолияти масъулонаи воситаҳои ахбори омма ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун барои маҳдуд намудани имкониятҳои сӯиистифода аз ваколатҳо мусоидат мекунанд.

Коррупсия ба соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа таъсири манфӣ расонида, метавонад рушди устувори давлатро боздорад. Оқибатҳои он на танҳо бо зарари молиявӣ маҳдуд мешаванд, балки ба муносибатҳои иҷтимоӣ ва эътимоди шаҳрвандон низ таъсир мерасонанд.

Яке аз оқибатҳои асосии коррупсия зарар расонидан ба иқтисодиёт мебошад. Ҳангоми истифодаи ғайриқонунии маблағҳои давлатӣ захираҳое, ки бояд барои сохтмони роҳҳо, муассисаҳои таълимӣ, беморхонаҳо ва дигар иншооти ҷамъиятӣ равона шаванд, метавонанд ба манфиатҳои шахсӣ истифода гарданд. Коррупсия инчунин ба рушди соҳибкорӣ монеа эҷод намуда, рақобати солимро коҳиш медиҳад ва метавонад сармоягузориро маҳдуд созад.

Дар сурати вобаста гардидани гирифтани иҷозатномаҳо, иштирок дар озмунҳои давлатӣ ё дастрасӣ ба хизматрасониҳо аз муносибатҳои ғайриқонунӣ, соҳибкорони бовиҷдон дар шароити нобаробар қарор мегиранд. Дар натиҷа, самаранокии истифодаи маблағҳо ва имкониятҳои рушди иқтисодӣ коҳиш меёбанд.

Коррупсия дар соҳаҳои маориф ва тандурустӣ махсусан хатарнок аст, зеро ба ояндаи инсон ва некӯаҳволии ҷомеа таъсир мерасонад. Дар соҳаи маориф гирифтани пора барои баҳои ғайриодилона, қабули ғайриқонунӣ ба муассисаҳои таълимӣ ё додани имтиёзҳои беасос арзиши дониш ва заҳмати воқеиро паст мегардонад. Агар ба ҷойи дониш ва қобилият маблағ ё робитаҳои шахсӣ нақши асосӣ бозанд, эътимоди ҷавонон ба адолат коҳиш меёбад.

Дар соҳаи тандурустӣ муносибатҳои коррупсионӣ метавонанд дастрасии баробари шаҳрвандонро ба хизматрасониҳои тиббӣ маҳдуд сохта, ба сифати хизматрасонӣ ва ҳифзи саломатии аҳолӣ таъсири манфӣ расонанд. Аз ин рӯ, таъмини шаффофият, назорати сифат ва риояи меъёрҳои касбӣ дар ин соҳаҳо аҳаммияти махсус дорад.

Оқибати дигари коррупсия коҳиш ёфтани эътимоди шаҳрвандон ба давлат ва ниҳодҳои ҷамъиятӣ мебошад. Вақте ки одамон мебинанд, ки баъзе шахсон бо истифода аз маблағ ё робитаҳои шахсӣ ба мақсадҳои худ мерасанд, эҳсоси ноадолатӣ дар ҷомеа зиёд мешавад. Ин ҳолат метавонад боиси норозигии иҷтимоӣ, паст шудани масъулияти шаҳрвандӣ ва суст гардидани ҳамкории мардум бо мақомоти давлатӣ гардад.

Ҳамин тариқ, мубориза бар зидди коррупсия на танҳо барои ҳифзи маблағҳои давлатӣ, балки барои таҳкими адолати иҷтимоӣ, баробарҳуқуқӣ ва эътимоди мардум ба низоми давлатдорӣ зарур мебошад.

Мубориза бар зидди коррупсия бояд хусусияти маҷмӯӣ дошта бошад. Танҳо ҷазо додани шахсони гунаҳкор барои бартараф намудани ин мушкилот кофӣ нест. Зарур аст, ки ҳамзамон сабабҳои пайдоиши коррупсия коҳиш дода шуда, муҳити мусоид барои фаъолияти қонунӣ ва шаффофи ниҳодҳои давлатӣ фароҳам оварда шавад.

Пеш аз ҳама, таҳкими волоияти қонун аҳаммияти аввалиндараҷа дорад. Ҳамаи шаҳрвандон, новобаста аз мақом, вазифа ва вазъи иҷтимоӣ, бояд дар назди қонун баробар бошанд. Ҳар як ҳолати эҳтимолии коррупсионӣ бояд дар асоси далелҳо ва бо риояи талаботи қонун баррасӣ гардад.

Дуюм, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ зарур аст. Шаҳрвандон бояд ҳуқуқу уҳдадориҳои худро донанд, аз роҳҳои қонунии ҳалли масъалаҳо истифода баранд ва дар ҳолати дучор шудан ба амалҳои ғайриқонунӣ ба мақомоти дахлдор муроҷиат намоянд.

Сеюм, таъмини шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ бояд тақвият дода шавад. Дастрасии шаҳрвандон ба маълумот дар бораи хароҷоти давлатӣ, озмунҳо, хариди давлатӣ ва қарорҳои маъмурӣ метавонад имкониятҳои сӯиистифода аз ваколатҳоро маҳдуд созад. Рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ ва содда намудани расмиёти маъмурӣ низ барои коҳиш додани хавфҳои коррупсионӣ мусоидат мекунанд.

Чорум, тарбияи ахлоқӣ ва маънавии насли наврас бояд дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирад. Оила, муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ дар ташаккули ҳисси ростқавлӣ, адолатпарварӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтиром ба қонун нақши муҳим доранд. Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки муваффақияти воқеӣ тавассути дониш, меҳнат ва қобилият ба даст меояд, на бо роҳи ришва ё истифодаи робитаҳои ғайриқонунӣ.

Панҷум, тақвияти назорати ҷамъиятӣ ва нақши воситаҳои ахбори омма муҳим мебошад. Паҳн намудани маълумоти боэътимод, баланд бардоштани огоҳии аҳолӣ ва назорати иҷрои қарорҳои давлатӣ метавонанд ба ошкор ва пешгирӣ намудани амалҳои коррупсионӣ мусоидат намоянд. Дар ин раванд риояи талаботи қонун ва ҳифзи маълумоти шахсӣ низ зарур аст.

Шашум, интихоби кадрҳо дар асоси дониш ва қобилият, пешгирии бархӯрди манфиатҳо, таъмини шароити одилонаи меҳнат ва баланд бардоштани масъулияти касбии кормандон аҳаммияти калон доранд. Татбиқи чораҳои қонунии ҷавобгарӣ нисбат ба кирдорҳои коррупсионӣ низ бояд таъмин карда шавад.

Мубориза бар зидди коррупсия танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Он масъулияти муштараки давлат, ҷомеаи шаҳрвандӣ, муассисаҳои таълимӣ, соҳибкорон ва ҳар як шаҳрванд мебошад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мубориза бар зидди коррупсия яке аз самтҳои муҳими таъмини амнияти ҷомеа, таҳкими давлатдорӣ ва рушди устувори кишвар ба ҳисоб меравад. Пешгирии ин падида барои татбиқи принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини манфиатҳои ҷомеа аҳаммияти калон дорад.

Дар кишвар заминаҳои ҳуқуқӣ ва ниҳодии мубориза бар зидди коррупсия ташаккул ёфтаанд. Қонунгузории миллӣ масъалаҳои пешгирӣ, ошкор ва баррасии амалҳои коррупсиониро ба танзим дароварда, механизмҳои муайяни мубориза бо ин падидаро пешбинӣ менамояд. Дар баробари фаъолияти мақомоти дахлдори давлатӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва густариши ҳамкории байналмилалӣ низ муҳим мебошанд.

Яке аз самтҳои асосии пешгирии коррупсия беҳтар намудани шаффофияти идоракунии давлатӣ ва сифати хизматрасониҳо мебошад. Ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ, содда кардани расмиёти маъмурӣ ва тақвияти назорати истифодаи маблағҳои давлатӣ метавонанд имкониятҳои сӯиистифода аз ваколатҳои хизматиро маҳдуд созанд.

Дар баробари ин, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷавонон ва ташаккули мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ аҳаммияти махсус дорад. Ҷавонон ҳамчун неруи пешбарандаи ҷомеа бояд ба арзишҳои ростқавлӣ, адолат, масъулият ва эҳтиром ба қонун содиқ бошанд.

Барои ба даст овардани натиҷаҳои назаррас зарур аст, ки чораҳои пешгирикунанда мунтазам амалӣ гардида, фаъолияти мақомоти давлатӣ шаффоф ва ҳисоботдиҳанда бошад. Ҳамзамон, шаҳрвандон бояд имконияти воқеии пешниҳоди муроҷиат ва гузориш дар бораи амалҳои эҳтимолии коррупсиониро дошта бошанд.

Коррупсия яке аз хатарҳои ҷиддии ҷомеаи имрӯза буда, ба рушди иқтисодӣ, адолати иҷтимоӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ ва эътимоди шаҳрвандон таъсири манфӣ мерасонад. Омилҳои иқтисодӣ, ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ ва ахлоқӣ дар пайдоиш ва густариши ин падида нақши муҳим доранд. Аз ин рӯ, пешгирии коррупсия муносибати ҳамаҷониба ва фаъолияти пайвастаро талаб менамояд.

Барои коҳиш додани сатҳи коррупсия пеш аз ҳама зарур аст, ки волоияти қонун таъмин гардида, шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ тақвият дода шавад. Ҳамзамон, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, тарбияи ахлоқии ҷавонон, истифодаи технологияҳои рақамӣ, назорати ҷамъиятӣ ва таъмини ҷавобгарии қонунӣ аҳаммияти калон доранд.

Ҳар як шаҳрванд бояд дарк намояд, ки мубориза бар зидди коррупсия танҳо вазифаи давлат нест. Ҳар шахс метавонад бо риояи қонун, даст кашидан аз додани пора, иҷрои софдилонаи уҳдадориҳои худ ва дастгирии принсипҳои адолат дар пешгирии ин падида саҳм гузорад.

Ҷомеае, ки дар он ростқавлӣ, адолат, масъулиятшиносӣ ва эҳтиром ба қонун арзишҳои асосӣ мебошанд, барои рушди устувор ва зиндагии шоистаи шаҳрвандон имкониятҳои бештар дорад. Танҳо бо саъю кӯшиши муштарак метавон ба ташаккули ҷомеаи одилона, ҳуқуқбунёд ва пешрафта ноил гардид.

 

Марям АМРОХОНЗОДА,

сармутахассиси бахши банақшагирӣ ва дурнамои иқтисодӣ