Рушди ҳар як ҷомеа пеш аз ҳама ба сатҳи маърифат, дониш ва тарбияи шаҳрвандони он вобаста мебошад. Дар ин раванд муассисаҳои таълимӣ ҳамчун яке аз ниҳодҳои муҳимми ҷомеа нақши махсус доранд. Дар маркази фаъолияти ин ниҳодҳо омӯзгор қарор дорад. Ӯ на танҳо ба хонанда дониш меомӯзонад, балки барои ташаккули ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, малакаҳои иҷтимоӣ ва мавқеи шаҳрвандии насли наврас низ саҳм мегузорад. Аз ин рӯ, фаъолияти омӯзгорро метавон яке аз омилҳои асосии ташаккули ҷомеаи босаводу масъулиятшинос арзёбӣ намуд.

Моҳияти касби омӯзгорӣ танҳо дар расонидани маълумоти таълимӣ ифода намеёбад. Вазифаи муҳимми ӯ аз он иборат аст, ки дар раванди таълим қобилияти фикрронӣ ва дарки мустақили воқеиятро дар шогирдон инкишоф диҳад. Хонанда бояд на танҳо ҷавоби омода гирад, балки тарзи пайдо кардани ҷавоб, таҳлил намудани маълумот ва хулосабарории дурустро низ омӯзад. Чунин муносибат ба таълим барои омода намудани шахсоне, ки метавонанд дар оянда дар ҳалли масъалаҳои ҷомеа саҳмгузор бошанд, замина фароҳам меорад.

Дар таърихи инсоният нақши омӯзгор ҳамеша бо густариши дониш ва фарҳанг алоқаманд будааст. Таҷриба, андеша ва дастовардҳои наслҳои гузашта маҳз тавассути таълиму омӯзиш ба наслҳои баъдӣ интиқол ёфтаанд. Мактаб ва омӯзгор дар ҳифзи арзишҳои маънавӣ, рушди илм ва паҳн намудани маърифат саҳми назаррас доранд. Аз ҳамин ҷиҳат, фаъолияти педагогӣ бо таърихи рушди ҷомеа робитаи ногусастанӣ дорад.

Яке аз муҳимтарин сифатҳои омӯзгори муосир қобилияти ба вуҷуд овардани муҳити солими таълимӣ мебошад. Дар чунин муҳит хонанда бояд имкони озодона баён кардани фикр, савол додан, муҳокима кардан ва истифода бурдани донишҳои худро дошта бошад. Муносибати эҳтиромомез байни омӯзгор ва шогирд барои ба вуҷуд омадани эътимод ва шавқи бештар ба омӯзиш мусоидат мекунад. Муаллим бояд қобилият ва хусусиятҳои фардии хонандагонро ба назар гирифта, усули муносибтарини корро интихоб намояд.

Дар баробари дониш, рафтору муносибати худи омӯзгор низ аҳаммияти тарбиявӣ дорад. Тарзи муошират, масъулиятшиносӣ, одоби касбӣ, муносибат ба дигарон ва эҳтиром ба арзишҳои инсонӣ метавонанд ба ҷаҳонбинии шогирдон таъсир расонанд. Бисёр вақт хонанда на танҳо суханони омӯзгор, балки рафтори ӯро низ ҳамчун намуна қабул мекунад. Аз ин рӯ, шахсияти педагог яке аз воситаҳои таъсирбахши тарбия ба ҳисоб меравад.

Талаботи замони муосир фаъолияти омӯзгорро низ тағйир дода истодааст. Имрӯз хонандагон ба ҳаҷми бузурги маълумот тавассути интернет ва воситаҳои рақамӣ дастрасӣ доранд. Дар чунин вазъ омӯзгор дигар ягона манбаи иттилоот нест. Нақши ӯ бештар ба роҳнамоӣ, таҳлил, интихоби маълумоти боэътимод ва дуруст истифода бурдани дониш равона мегардад. Аз ин рӯ, омӯзгори имрӯз бояд на танҳо мутахассиси соҳаи худ, балки корбари босалоҳияти технологияҳои муосир низ бошад.

Технологияҳои рақамӣ имкониятҳои таълимиро васеъ намудаанд. Дарсҳои электронӣ, захираҳои рақамӣ, барномаҳои таълимӣ ва дигар воситаҳои муосир метавонанд раванди омӯзишро гуногун ва самаранок гардонанд. Аммо истифодаи техника худ ба худ сифати таълимро таъмин намекунад. Натиҷаи хуб дар он сурат ба даст меояд, ки технология бо таҷрибаи педагогӣ, мақсади дурусти таълим ва муносибати инсонӣ якҷоя истифода шавад.

Дар баробари вазифаҳои таълимӣ, омӯзгор дар ташаккули ҳисси худшиносӣ ва масъулияти шаҳрвандии ҷавонон низ саҳми назаррас дорад. Шиносоии хонандагон бо таъриху фарҳанг, забони тоҷикӣ, анъанаҳои миллӣ ва арзишҳои маънавӣ барои ташаккули муносибати масъулона ба ҷомеа мусоидат мекунад. Омӯзгор метавонад тавассути дарсҳо ва корҳои беруназсинфӣ дар ҷавонон эҳтиром ба Ватан, қонун, фарҳанг ва мероси миллӣ ба вуҷуд оварад.

Ҷавонони имрӯза дар муҳити пур аз иттилоот ба камол мерасанд. Маълумоте, ки онҳо аз шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар манбаъҳои интернетӣ мегиранд, на ҳамеша дуруст ва боэътимод мебошад. Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои муҳими омӯзгор ташаккул додани саводи иттилоотӣ мебошад. Шогирд бояд тавонад манбаи маълумотро арзёбӣ кунад, иттилооти воқеиро аз маълумоти нодуруст фарқ намояд ва аз имкониятҳои фазои рақамӣ бо масъулият истифода барад.

Муассисаи таълимӣ инчунин метавонад дар пешгирии баъзе мушкилоти иҷтимоӣ нақши муҳим дошта бошад. Муносибати бодиққат ба ҳолати равонӣ ва иҷтимоии хонанда, сари вақт муайян намудани мушкилоти ӯ ва ҳамкорӣ бо падару модар метавонанд барои беҳтар гардидани вазъи таълиму тарбия мусоидат кунанд. Дар ин маврид омӯзгор бояд на танҳо ҳамчун таълимдиҳанда, балки ҳамчун роҳнамо ва шахси масъули муҳити таълимӣ амал намояд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи рушди маориф ва баланд бардоштани сифати таълиму тарбия аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ ба шумор меравад. Такмили низоми таълим, омода намудани мутахассисони соҳибкасб, рушди инфрасохтори муассисаҳои таълимӣ ва баланд бардоштани сатҳи касбии омӯзгорон барои пешрафти соҳаи маориф аҳаммияти калон доранд. Санадҳои соҳавӣ, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» ва Стратегияи миллии рушди маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021–2030, ба такмили низоми мазкур равона шудаанд.

Ба фаъолияти омӯзгор инчунин омилҳои муҳити корӣ таъсир мерасонанд. Барои он ки муаллим вазифаҳои худро босифат иҷро намояд, шароити муносиб, имконияти такмили дониш, дастрасӣ ба маводи таълимӣ ва дастгирии касбӣ зарур аст. Баланд бардоштани нуфузи иҷтимоии омӯзгор метавонад ба ҷалби кадрҳои бештар ба соҳаи маориф ва рушди минбаъдаи касби педагогӣ мусоидат намояд.

Дар баробари дастгирии давлатӣ, рушди касбии худи омӯзгор низ аҳаммияти калон дорад. Ҷаҳони муосир пайваста тағйир меёбад ва донишҳое, ки имрӯз заруранд, метавонанд дар оянда ба такмил ниёз дошта бошанд. Аз ин рӯ, омӯзгор бояд пайваста мутолиа намояд, дар курсҳои бозомӯзӣ ва семинарҳои касбӣ иштирок кунад, таҷрибаи ҳамкасбонро омӯзад ва усулҳои нави таълимро дар фаъолияти худ санҷад.

Муҳим аст, ки омӯзгор ба ҳар як шогирд ҳамчун шахсияти дорои қобилиятҳои махсус муносибат кунад. Қобилияти хонандагон яксон нест: яке дар илмҳои дақиқ, дигаре дар забон ва адабиёт, саввумӣ дар эҷодкорӣ ё фаъолияти ҷамъиятӣ истеъдод нишон медиҳад. Вазифаи педагог аз ҷумла аз он иборат аст, ки ин имкониятҳоро сари вақт муайян намуда, барои рушди онҳо шароити мусоид фароҳам оварад.

Дар зинаи таҳсилоти олӣ вазифаи омӯзгор хусусияти дигар низ пайдо мекунад. Донишҷӯ бояд ба фаъолияти мустақилонаи илмӣ ва касбӣ омода шавад. Аз ин рӯ, омӯзгори донишгоҳ бояд дар баробари пешниҳоди донишҳои назариявӣ, малакаи таҳқиқ, таҳлил, кор бо сарчашмаҳо ва истифодаи донишро дар фаъолияти амалӣ инкишоф диҳад. Робитаи илм бо таълим дар тайёр намудани мутахассисони соҳибмаҳорат нақши муҳим мебозад.

Натиҷаи кори омӯзгор на ҳамеша дарҳол ба назар мерасад. Таъсири як дарс, як маслиҳат ё як намунаи муносибати хуб метавонад баъд аз солҳои зиёд дар ҳаёти шогирд зоҳир гардад. Шояд дастоварди касбии як шахс ё интихоби дурусти роҳи зиндагии ӯ то андозае натиҷаи таъсири омӯзгоре бошад, ки дар давраи таҳсил ба ӯ роҳнамоӣ кардааст. Ин хусусият касби омӯзгориро аз бисёр дигар намудҳои фаъолияти касбӣ фарқ мекунад.

Аз ин рӯ, муносибати ҷомеа ба омӯзгор бояд бо дарки масъулияти бузурги ин касб сурат гирад. Эҳтиром ба муаллим танҳо қадрдонӣ аз меҳнати ӯ нест, балки эътирофи аҳаммияти дониш ва маърифат дар ҳаёти ҷомеа мебошад. Дастгирии омӯзгорон, баланд бардоштани сатҳи касбии онҳо ва фароҳам овардани имкониятҳои мусоид барои фаъолияти педагогӣ ба сифати таълим таъсири мусбат мерасонад.

Дар маҷмӯъ, омӯзгор яке аз шахсиятҳои таъсиргузор дар ташаккули насли оянда мебошад. Маҳсули фаъолияти ӯ танҳо баҳои хонанда ё натиҷаи имтиҳон нест; натиҷаи воқеии меҳнати педагогӣ дар дониш, ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, масъулият ва мавқеи иҷтимоии инсон инъикос меёбад. Аз ҳамин сабаб, рушди ҷомеаи донишбунёд бе омӯзгори соҳибкасб ва масъулиятшинос имконнопазир аст.

Насли созанда ҳамон наслест, ки дорои дониш, тафаккури мустақил, ҳисси масъулият ва арзишҳои устувори маънавӣ мебошад. Барои ташаккули чунин насл саҳми омӯзгор хеле бузург аст. Аз ин рӯ, рушди касби омӯзгорӣ, баланд бардоштани мақоми иҷтимоии муаллим ва фароҳам овардани шароити муносиб барои фаъолияти ӯ бояд яке аз самтҳои доимии рушди соҳаи маориф бошад.

 

И. САИДМУРОДОВА,

омӯзгори кафедраи забонҳои хориҷӣ