Забон яке аз муҳимтарин арзишҳои маънавию фарҳангии ҳар як миллат ба шумор рафта, воситаи асосии муошират, нигоҳдорандаи хотираи таърихӣ ва омили муҳими ташаккули худшиносии миллӣ мебошад. Тавассути забон наслҳо таҷрибаи таърихӣ, дониш, анъанаҳо, урфу одат ва арзишҳои маънавии худро аз насл ба насл интиқол медиҳанд. Аз ин рӯ, мақоми забон дар ҳаёти ҷомеа танҳо бо вазифаи муошират маҳдуд намешавад, балки он дар ҳифзи ҳувияти миллӣ, таҳкими ваҳдати ҷомеа ва идомаи суннатҳои фарҳангӣ нақши калидӣ дорад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон забони тоҷикӣ мақоми забони давлатиро дошта, яке аз рукнҳои муҳимми давлатдорӣ ва нишонаи асосии худшиносиву худогоҳии миллӣ эътироф шудааст. Ҳамасола 5 октябр дар кишвар Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлил мегардад. Ин сана барои мардуми тоҷик аҳаммияти бузурги сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ дошта, моро ба эҳтиром, ҳифз ва рушди забони модарӣ ҳидоят мекунад.

Забон пайвандгари наслҳо ва тамаддунҳо буда, тавассути он дастовардҳои илмию фарҳангии гузаштагон ба наслҳои имрӯзу оянда мерасанд. Осори чандинҳазорсолаи фарҳангиву адабии мардуми тоҷик ба воситаи забони тоҷикӣ ба ганҷинаи тамаддуни умумибашарӣ ворид гардидааст. Забон шиносномаи миллат буда, тавассути он таърих, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои маънавии халқ муаррифӣ мешаванд.

Дар ҳар давру замон мардум забонро ҳамчун яке аз муқаддастарин ва пойдортарин дороиҳои худ эътироф намуда, барои ҳифзу рушди он талош варзидаанд. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки маҳз забон дар ҳифзи ҳастии миллат ва пойдории ҳувияти миллӣ нақши муассир дорад. Аз ин рӯ, ҳар як соҳибзабон бояд дар покизагӣ, ғанӣ гардонидан ва рушди забони модарии худ саҳм гузорад.

Хушбахтона, мардуми тоҷик тавонистаанд дар тули таърихи пуршебуфарози худ забони хешро ҳифз намуда, онро ҳамчун воситаи илму адаб, фарҳанг ва муоширати иҷтимоӣ ба наслҳои минбаъда интиқол диҳанд. Ин мероси гаронбаҳо моро водор месозад, ки дар шароити ҷаҳонишавӣ барои ҳифзи асолати забони тоҷикӣ ва таҳкими мақоми он ҳамчун забони давлатӣ масъулияти бештар эҳсос намоем. Ин вазифа на танҳо бар дӯши мақомоти давлатӣ, балки бар дӯши ҳар як шаҳрванди кишвар, бахусус ҷавонон, қарор дорад.

ЗАБОН - ОИНАИ ТАЪРИХ ВА ФАРҲАНГИ МИЛЛӢ

Забон падидаи иҷтимоиест, ки дар ташаккули тафаккур, рушди маърифат ва интиқоли таҷрибаи ҷамъиятӣ нақши муҳим мебозад. Тавассути забон инсон андеша, эҳсосот ва ҷаҳонбинии худро баён намуда, донишҳои андӯхтаи худро ба дигарон мерасонад. Ҳамзамон, забон ҳамчун ҳомили фарҳанг арзишҳои маънавӣ, анъанаҳо, расму оин, ахлоқ ва тарзи зиндагии ҷомеаро дар худ нигоҳ медорад.

Забони тоҷикӣ яке аз сарватҳои бебаҳои маънавии миллати мо буда, таъриху фарҳанги чандинҳазорсолаи онро инъикос мекунад. Мо тавассути ин забон дониш меомӯзем, андешаҳои худро баён менамоем ва бо мероси гаронбаҳои гузаштагон робита барқарор мекунем.

Забони тоҷикӣ дар тули асрҳо марҳилаҳои гуногуни ташаккул ва инкишофро паси сар намуда, дар рушди фарҳанги минтақа ва адабиёти форсу тоҷик саҳми бузург гузоштааст. Осори адибону мутафаккирони барҷаста барои ғанӣ гардидани захираи луғавӣ, ташаккули услубҳои адабӣ ва таҳкими меъёрҳои забон заминаи мусоид фароҳам овардааст.

Яке аз чеҳраҳои барҷастаи адабиёти классикии форсу тоҷик Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ мебошад, ки дар ташаккул ва рушди адабиёти классикӣ нақши муассир гузоштааст. Дар асрҳои минбаъда осори Абулқосим Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Умари Хайём, Саъдии Шерозӣ, Ҳофизи Шерозӣ, Камоли Хуҷандӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигар адибону мутафаккирон ба ғановати забон ва пойдории суннатҳои адабии он мусоидат намуданд.

Дар давраҳои баъдӣ низ адибони тоҷик, аз ҷумла Садриддин Айнӣ, Абулқосим Лоҳутӣ, Мирзо Турсунзода, Мирсаид Миршакар, Лоиқ Шералӣ, Бозор Собир, Гулрухсор ва дигарон дар рушди забони адабии тоҷикӣ саҳми арзанда гузоштаанд. Осори онҳо далели равшани имконоти фаровони забони тоҷикӣ барои ифодаи андешаҳои амиқи фалсафӣ, эҳсосоти инсонӣ ва масъалаҳои муҳимми ҳаёти ҷомеа мебошад.

Забони модарӣ на танҳо воситаи муошират, балки оинаи тафаккури миллӣ ва ҷаҳонбинии мардум аст. Маҳз тавассути забон мафҳумҳои муқаддаси Ватан, модар, сулҳ, озодӣ ва ватандӯстиро дарк мекунем. Забон ба инсон имкон медиҳад, ки арзишҳои миллиро бишиносад, ба таъриху фарҳанги худ арҷ гузорад ва робитаи маънавии худро бо наслҳои гузашта нигоҳ дорад.

Шоири маъруф Муъмин Қаноат дар васфи неруи сухан чунин гуфтааст:

Суханро вазну тамкини замин бояд,

Суханро қудрати ҷонофарин бояд.

Ин суханон моро ба дарки масъулияти бузурги сухан ва эҳтироми забон ҳидоят мекунанд. Зеро сухани дурусту бамаврид метавонад инсонҳоро ба ҳам наздик созад, маърифатро густариш диҳад ва барои таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ мусоидат намояд.

ЗАБОНИ ДАВЛАТӢ ВА ИСТИҚЛОЛИ МИЛЛӢ

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои рушди ҳамаҷонибаи забони тоҷикӣ шароити мусоид фароҳам овард. Дар даврони соҳибистиқлолӣ масъалаи ҳифз, рушди забони давлатӣ ва баланд бардоштани мақоми он дар ҳаёти сиёсиву иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар ба яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ табдил ёфт.

22 июли соли 1989 Қонуни забон қабул гардид, ки тибқи он забони тоҷикӣ мақоми давлатӣ гирифт. Ин рӯйдоди таърихӣ дар раванди эҳёи худшиносии миллӣ ва таҳкими мақоми забони модарӣ аҳаммияти бузург дошт.

Баъд аз ба даст овардани истиқлоли давлатӣ заминаҳои ҳуқуқии ҳифз ва рушди забони тоҷикӣ боз ҳам тақвият ёфтанд. 5 октябри соли 2009 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид, ки муносибатҳои вобаста ба истифодаи забони давлатиро танзим менамояд. Ин санади муҳим барои густариши истифодаи забони тоҷикӣ дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳо ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.

Дар ин раванд нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назаррас мебошад. Сарвари давлат дар суханрониҳои худ пайваста ба масъалаҳои ҳифз, рушди забони давлатӣ, эҳтиром ба забони модарӣ ва баланд бардоштани фарҳанги забондонӣ таваҷҷуҳ зоҳир менамоянд.

Аз ҷумла, масъалаи омӯзиши алифбои ниёгон ва шинохти амиқтари мероси таърихию фарҳангии миллат аз самтҳои муҳимми худшиносии миллӣ ба шумор меравад. Донистани хатти ниёгон ба ҷавонон имкон медиҳад, ки ба осори гаронбаҳои гузаштагон наздиктар шаванд, сарчашмаҳои таърихиро мустақилона омӯзанд ва робитаи худро бо мероси хаттии ниёгон таҳким бахшанд.

Имрӯз забони тоҷикӣ дар коргузории давлатӣ, фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, таҳияи асарҳои илмӣ, нашри китобу рӯзномаҳо ва баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ мавқеи муҳим дорад. Ҳамзамон, истифодаи забони давлатӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ ба болоравии мақому эътибори он мусоидат мекунад.

Забони тоҷикӣ яке аз рукнҳои асосии давлатдории миллӣ буда, ҳифз ва рушди он бо таҳкими истиқлоли давлатӣ, ваҳдати миллӣ ва худшиносии шаҳрвандон робитаи ногусастанӣ дорад.

ҶАВОНОН ВА МАСЪУЛИЯТИ ПОСДОРИИ ЗАБОНИ МОДАРӢ

Ҷавонон нерӯи пешбарандаи ҷомеа ва ояндаи давлат мебошанд. Сатҳи маърифатнокӣ, ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги забондонии онҳо дар рушди ҷомеа ва ҳифзи арзишҳои миллӣ нақши муҳим мебозад. Аз ин рӯ, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи эҳтиром ба забони модарӣ ва дарки аҳаммияти он яке аз вазифаҳои муҳими оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа ба шумор меравад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва густариши босуръати технологияҳои иттилоотӣ забонҳо бо имконияту мушкилоти нав рӯ ба рӯ мешаванд. Аз як тараф, технологияҳои муосир барои омӯзиш, тарғиб ва густариши забон имкониятҳои васеъ фароҳам меоранд. Аз тарафи дигар, истифодаи нодурусти забон дар шабакаҳои иҷтимоӣ, риоя накардани меъёрҳои имлоиву услубӣ ва беэътиноӣ ба фарҳанги сухан метавонад ба сифати муоширати хаттӣ ва шифоҳӣ таъсири манфӣ расонад. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд забони тоҷикиро амиқ омӯзанд, қоидаҳои имло ва аломатҳои китобатро риоя намоянд, захираи луғавии худро ғанӣ гардонанд ва дар гуфтору навиштор аз меъёрҳои забони адабӣ истифода баранд. Хондани китобҳои бадеӣ, илмӣ ва таърихӣ, иштирок дар маҳфилҳои адабӣ, озмунҳои забондонӣ ва чорабиниҳои фарҳангӣ аз роҳҳои муассири баланд бардоштани фарҳанги забондонӣ мебошанд.

Ҳамзамон, омӯзиши забонҳои хориҷӣ набояд боиси камтаваҷҷуҳӣ ба забони модарӣ гардад. Баръакс, донистани забонҳои дигар дар баробари эҳтиром ва дониши амиқи забони тоҷикӣ имкониятҳои ҷавононро барои омӯзиш, муоширати байналмилалӣ ва муаррифии фарҳанги миллӣ васеъ менамояд.

Масъалаи муҳими дигар истифодаи дурусти забони тоҷикӣ дар муҳити рақамӣ мебошад. Ҷавонон бояд дар шабакаҳои иҷтимоӣ, сомонаҳо ва дигар воситаҳои иттилоотӣ ба покизагии забон аҳаммият диҳанд, аз таҳрифу ғалатнависӣ худдорӣ намоянд ва бо истифода аз имкониятҳои технологияҳои муосир дар тарғиби забони давлатӣ саҳм гузоранд.

Дар ин раванд, муассисаҳои таҳсилоти олӣ низ масъулияти муҳим доранд. Омӯзгорон метавонанд тавассути дарсҳо, маҳфилҳои илмӣ, конференсияҳо ва вохӯриҳои маърифатӣ дар донишҷӯён эҳтиром ба забони модарӣ ва ҳисси масъулиятро нисбат ба ҳифзи арзишҳои миллӣ тақвият бахшанд.

Худшиносии миллӣ аз шинохти таърих, фарҳанг ва забони модарӣ оғоз меёбад. Шахсе, ки забон ва мероси фарҳангии худро эҳтиром мекунад, метавонад бо дарки амиқи арзишҳои миллӣ дар ҳаёти ҷомеа фаъолона иштирок намояд. Аз ин рӯ, посдории забони модарӣ бояд на танҳо шиор, балки ҷузъи ҷудонашавандаи рафтору фаъолияти ҳаррӯзаи ҷавонон бошад.

ҶАҲОНИШАВӢ ВА ҲИФЗИ ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ

Дар шароити ҷаҳонишавӣ робитаҳои иқтисодӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ ва иттилоотӣ миёни кишварҳо густариш ёфта, мубодилаи арзишҳо ва таҷрибаҳо вусъат меёбад. Ин раванд барои рушди ҷомеа имкониятҳои зиёд фароҳам меорад, вале ҳамзамон зарурати ҳифзи забон, фарҳанг ва ҳувияти миллиро низ тақвият мебахшад.

Ҳувияти миллӣ маҷмӯи арзишҳо, хотираи таърихӣ, забон, фарҳанг ва анъанаҳое мебошад, ки мансубияти шахсро ба миллат ифода мекунанд. Забон дар ташаккул ва пойдории ин ҳувият мавқеи марказӣ дорад. Зеро тавассути он таҷрибаи таърихӣ, андешаҳои фалсафӣ, арзишҳои ахлоқӣ ва мероси маънавии ҷомеа ҳифз ва интиқол дода мешаванд.

Таҷрибаи таърихии миллати тоҷик нишон медиҳад, ки забони модарӣ дар давраҳои гуногуни таърихӣ яке аз омилҳои муҳимми ҳифзи пайванди маънавии мардум будааст. Бо вуҷуди тағйироти сиёсиву иҷтимоӣ ва мушкилоти таърихӣ, забони тоҷикӣ ҳамчун воситаи муошират, эҷоди адабӣ ва интиқоли дониш пойдор мондааст.

Дар ин замина, ҳифзи забони давлатӣ маънои канорагирӣ аз фарҳангҳои дигарро надорад. Баръакс, эҳтиром ба забони модарӣ ва донистани забонҳои дигар метавонад заминаи муколамаи фарҳангӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории созандаро фароҳам оварад. Ҷавонони соҳибмаърифат бояд ҳамзамон ҳомии арзишҳои миллӣ ва иштирокчии фаъоли муколамаи фарҳангҳои ҷаҳонӣ бошанд.

Воситаҳои ахбори омма, муассисаҳои таълимӣ, муассисаҳои фарҳангӣ ва созмонҳои ҷамъиятӣ метавонанд дар ин самт саҳми арзанда гузоранд. Тарғиби китобхонӣ, муаррифии осори адибони тоҷик, таҳияи барномаҳои таълимӣ ва фарҳангӣ, инчунин истифодаи имкониятҳои рақамӣ барои паҳн намудани маводи босифат ба забони тоҷикӣ аз ҷумлаи тадбирҳои муҳим мебошанд.

Забони модарӣ сарвати бебаҳо ва яке аз рукнҳои асосии ҳастии миллат мебошад. Он таърих, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои маънавии мардумро дар худ нигоҳ дошта, барои таҳкими худшиносии миллӣ замина фароҳам меорад. Аз ин рӯ, посдорӣ ва рушди забони тоҷикӣ вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди кишвар, бахусус ҷавонон, ба шумор меравад.

Мо бояд забони модарии худро дуруст омӯзем, бо эҳтиром истифода барем, меъёрҳои забони адабиро риоя намоем ва барои ғанӣ гардонидани захираи луғавию услубии он пайваста кӯшиш кунем. Ҳамзамон, зарур аст, ки мероси гаронбаҳои адабию фарҳангии ниёгонро омӯзем ва онро ба наслҳои оянда интиқол диҳем.

Беҳуда нест, ки шоири маъруф Бозор Собир дар васфи забони тоҷикӣ чунин гуфтааст:

«Дар ҳаду сарҳадшиносии ҷаҳон,

Сарҳади тоҷик забони тоҷик аст.

То забон дорад, ватандор аст ӯ,

То забондор аст, бисёр аст ӯ».

Ин мисраъҳо аҳаммияти забонро дар ҳифзи ҳувияти миллӣ ва муаррифии миллат ба таври равшан инъикос мекунанд. Ҳар як ҷавони тоҷик бояд дарк намояд, ки эҳтиром ба забони модарӣ нишонаи эҳтиром ба таърих, фарҳанг ва Ватани худ мебошад.

Пас, биёед забони модарии худро чун ганҷи бебаҳо ҳифз намоем, онро поку беолоиш нигоҳ дорем ва бо дониш, маърифат ва фаъолияти созандаи худ барои рушду густариши он саҳм гузорем. Зеро пойдории забон ба пойдории миллат ва ояндаи дурахшони он пайванди ногусастанӣ дорад.

 

Сайёд ДАВЛАТЗОДА,

ассистенти кафедраи фалсафа ва сиёсатшиносӣ