Забони тоҷикӣ аз ҷумлаи забонҳои бостонӣ ва пурғановати оилаи забонҳои эронӣ буда, таърихи ташаккул ва рушди он бо таърихи халқҳои эронитабори Осиёи Марказӣ робитаи амиқ дорад. Решаҳои таърихии он ба забонҳои эронии бостон ва миёна пайванд дошта, дар тӯли асрҳо зери таъсири равандҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ тадриҷан ташаккул ёфтааст.

Дар давраи забонҳои эронии бостон забонҳои авестоӣ ва форсии бостон аз ҷумлаи забонҳои маъруфи ин гурӯҳ ба шумор мерафтанд. Осори ба забони авестоӣ навишташуда ва катибаҳои форсии бостон аз муҳимтарин сарчашмаҳои омӯзиши марҳилаҳои қадимаи забонҳои эронӣ ба шумор мераванд. Ин давра барои дарки таърихи умумии забонҳои эронӣ аҳамияти бузург дорад.

Марҳилаи баъдӣ ба давраи забонҳои эронии миёна вобаста аст. Дар ин давра, забонҳои суғдӣ, хоразмӣ, бохтарӣ, портӣ ва паҳлавӣ дар минтақаҳои гуногуни Осиёи Марказӣ ва Эрон истифода мешуданд. Забонҳои суғдӣ ва бохтарӣ, ки дар қаламравҳои таърихии Осиёи Марказӣ густариш доштанд, барои омӯзиши муҳити забонӣ ва фарҳангии минтақа аҳамияти хос доранд.

Дар заминаи таҳаввулоти забонҳои эронӣ ва омезиши равандҳои фарҳангиву иҷтимоии асрҳои миёна забони форсии нав тадриҷан ташаккул ёфт. Маҳз ҳамин забони форсии нав дар Мовароуннаҳру Хуросон ба яке аз забонҳои асосии илму адаб ва фарҳанг табдил ёфт. Дар ин марҳила заминаҳои ташаккули шакли адабии забоне ба вуҷуд омаданд, ки баъдан дар муҳити тоҷикӣ ҳамчун забони тоҷикӣ маъруф гардид.

Асрҳои IX-X дар таърихи забони форсии нав ва фарҳанги тоҷикӣ давраи бисёр муҳим ба ҳисоб мераванд. Дар замони давлатдории Сомониён забони форсии нав дар Мовароуннаҳр ва Хуросон мақоми баланд пайдо карда, ба забони муҳими адабиёт, фарҳанг ва идора табдил ёфт.

Дар ҳамин муҳити фарҳангӣ адабиёти классикии форсу тоҷик рушд кард. Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, ки яке аз поягузорони адабиёти классикии форсу тоҷик ба шумор меравад, бо ашъори худ имкониятҳои бузурги забони адабиро нишон дод. Осори ӯ барои рушди минбаъдаи забон ва адабиёти тоҷик заминаи муҳим гузошт.

Дар асрҳои баъдӣ забони форсии тоҷикӣ тавассути осори Абулқосим Фирдавсӣ, Абуалӣ ибни Сино, Носири Хусрав, Умари Хайём, Саъдии Шерозӣ, Ҳофизи Шерозӣ, Камоли Хуҷандӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигар бузургони илму адаб боз ҳам ғанӣ гардид. Онҳо имкониятҳои васеи забонро дар баёни андешаҳои фалсафӣ, илмӣ, ахлоқӣ ва бадеӣ нишон доданд.

Дар асрҳои миёна забони форсӣ-тоҷикӣ берун аз ҳудуди як минтақа низ ба таври васеъ истифода мешуд. Он дар бисёр марказҳои илмӣ ва фарҳангии Шарқ ҳамчун забони адабиёт ва дониш истифода мегардид.

Дар ин давра захираи луғавии забон бо вожаҳои марбут ба илмҳои гуногун, аз ҷумла тиб, фалсафа, математика, ситорашиносӣ, таърих ва адабиёт, ғанӣ гардид. Осори илмӣ ва адабии ин давра нишон медиҳад, ки забони форсӣ-тоҷикӣ қобилияти баёни мафҳумҳои мураккаби илмӣ ва фалсафиро низ доро буд.

Дар асрҳои XIX-XX равандҳои нави сиёсӣ ва иҷтимоӣ ба рушди забони тоҷикӣ таъсир расониданд. Бо густариши маориф, матбуот ва мактабҳои нав зарурати ташаккули меъёрҳои нисбатан устувори забони адабӣ бештар гардид.

Дар ибтидои асри XX матбуоти тоҷикӣ ба рушди забони адабӣ таъсири назаррас расонд. Рӯзномаву маҷаллаҳо барои паҳн шудани шаклҳои нави баёни фикр ва ташаккули услубҳои публисистӣ ва илмӣ мусоидат карданд.

Дар асри XX забони тоҷикӣ дар низоми маориф, илм, фарҳанг, матбуот ва фаъолияти давлатӣ мавқеи худро тадриҷан мустаҳкам намуд. Рушди адабиёти муосири тоҷик низ ба ғанӣ гардидани захираи луғавӣ ва имкониятҳои услубии забон мусоидат кард.

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи муҳим ва наверо дар рушди забони тоҷикӣ оғоз намуд. Дар ин давра масъалаҳои мақоми забони давлатӣ, ҳифзи мероси забонӣ, такмили меъёрҳои забони адабӣ ва густариши истифодаи он дар ҳаёти ҷамъиятӣ аҳамияти бештар пайдо карданд.

Забони тоҷикӣ имрӯз дар низоми давлатӣ, маориф, илм, фарҳанг, воситаҳои ахбори омма ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷомеа истифода мешавад. Рушди технологияҳои иттилоотӣ низ барои густариши забони тоҷикӣ имкониятҳои нав фароҳам овардааст.

Таърихи забони тоҷикӣ таърихи пайвастаи рушди фарҳанг, адабиёт, илм ва андешаи миллӣ мебошад. Аз ин рӯ, муносибат ба забони тоҷикӣ набояд танҳо ба муносибат бо воситаи муошират маҳдуд шавад. Он бояд ҳамчун мероси маънавӣ ва фарҳангии миллат ҳифз ва рушд дода шавад.

Мо вазифадорем, ки забони модариро дуруст омӯзем, меъёрҳои онро риоя намоем, осори классикӣ ва муосирро мутолиа кунем ва барои рушди забон дар шароити ҷаҳони муосир саҳми арзандаи худро гузорем.

Забон вақте зинда ва пойдор мемонад, ки онро на танҳо эҳтиром кунанд, балки ҳар рӯз дуруст истифода баранд ва ба наслҳои оянда бо тамоми ғановати худ интиқол диҳанд.

 

Лутфулло ҚАҲҲОРЗОДА,

донишҷӯи курси 3-юми ихтисоси 1-26-01-01-и факултети иқтисод ва идоракунии давлати ДДМИТ