Забон аз бузургтарин дастовардҳои маънавии инсон ва муҳимтарин воситаи пайванди ҷомеа ба шумор меравад. Инсон ба воситаи забон андеша, эҳсос, орзу, дониш ва таҷрибаи худро ба дигарон мерасонад. Ҳар миллат низ тавассути забони худ таърих, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои маънавии хешро аз як насл ба насли дигар интиқол медиҳад. Аз ин рӯ, забон як ҷузъи ҷудонашавандаи ҳастии миллат ва оинаи таърихи он мебошад.

Забони тоҷикӣ аз ҷумлаи забонҳои куҳанбунёди эронӣ буда, дар тӯли асрҳо роҳи пурпечутоби ташаккул ва рушдро тай кардааст. Он дар давраҳои гуногуни таърихӣ бо дигаргуниҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангии ҷомеа ҳамқадам шуда, имкони ифодаи андешаҳои илмӣ, фалсафӣ, адабӣ ва иҷтимоиро нигоҳ доштааст. Пойдории забон дар тӯли садсолаҳо далели он аст, ки он тавони мутобиқ шудан ба шароити нави зиндагӣ ва ниёзҳои ҷомеаро доро мебошад.

Мафҳуми миллат бе забон комил буда наметавонад. Агар фарҳанг хотираи маънавии миллат бошад, забон воситаест, ки ин хотираро зинда нигоҳ медорад. Қисми зиёди таърих, адабиёт, фалсафа, урфу одат ва ҷаҳонбинии мардум маҳз тавассути забон ба мо расидааст.

Нобиғаҳои адабию илмии тоҷик дар рушди забони мо саҳми бузург гузоштаанд. Осори адибону донишмандон нишон медиҳанд, ки забони тоҷикӣ дар давраҳои гуногун тавонистааст андешаҳои баландпояи адабӣ ва илмиро ифода намояд. Ҳар як асари мондагор дар баробари арзиши адабӣ ё илмии худ барои забон низ як ганҷинаи бебаҳо мебошад.

Рушди забони адабии тоҷикӣ махсусан дар асрҳои IX-X ба марҳилаи муҳим ворид гардид. Осори устод Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ дар ин раванд ҷойгоҳи махсус дорад. Забони осори ӯ бо содагӣ, равонӣ ва имконияти васеи ифодаи маъноҳо барои рушди минбаъдаи адабиёти форсизабон заминаи устувор гузошт.

Дар асрҳои баъдӣ низ шоирону донишмандон имкониятҳои забонро васеъ карданд. Забон дар осори онҳо воситаи нигоҳдории хотираи таърихӣ ва фарҳангӣ гардид. Аз ҳамин ҷиҳат, ҳифзи осори гузашта ва омӯзиши дурусти он барои рушди забони имрӯза аҳамияти калон дорад.

Забони тоҷикӣ дар доираи таърихи забонҳои эронӣ марҳилаҳои гуногуни инкишофро аз сар гузаронидааст. Аз нигоҳи таърихии забоншиносӣ, рушди забонҳои эронӣ давраҳои қадим, миёна ва навро дар бар мегирад. Забони форсии нав, ки тоҷикӣ низ ба ҳамин идомаи таърихӣ тааллуқ дорад, дар асрҳои миёна тадриҷан ба забони пуриқтидори адабӣ табдил ёфт.

Яке аз хусусиятҳои муҳими забони тоҷикӣ идомаи суннати хаттӣ ва адабии он мебошад. Осори зиёди хаттӣ, ки аз давраҳои гуногун ба мерос мондааст, имконият медиҳад, ки муҳаққиқон тағйироти луғавӣ, грамматикӣ ва услубии забонро пайгирӣ намоянд.

Дар давраи муосир низ забони тоҷикӣ ба талаботи нави ҷомеа мутобиқ гардид. Пайдоиши мафҳумҳои нави сиёсӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва технологӣ зарурати ташаккули истилоҳоти навро ба миён овард. Ҳамин раванд нишон медиҳад, ки забон падидаи зинда буда, ҳамеша дар ҳоли рушд ва тағйир қарор дорад.

Мақоми давлатӣ гирифтани забони тоҷикӣ дар таърихи муосири Тоҷикистон рӯйдоди муҳими сиёсӣ ва фарҳангӣ ба ҳисоб меравад. 22 июли соли 1989 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забон» қабул гардид ва ба забони тоҷикӣ мақоми давлатӣ дода шуд. Ин воқеа дар заминаи дигаргуниҳои муҳими охири давраи шӯравӣ сурат гирифт ва барои рушди минбаъдаи забони тоҷикӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.

Пас аз ба даст омадани истиқлолияти давлатӣ масъалаи танзими ҳуқуқии забон аҳамияти бештар пайдо кард. 5 октябри соли 2009 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Қонуни мазкур мақоми забони давлатиро дар ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии мамлакат муайян намуда, ҳамзамон истифодаи забонҳои дигарро тибқи қонунгузорӣ эътироф мекунад.

Дар моддаи 2 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ муқаррар шудааст. Ҳамзамон, ҳуқуқи миллатҳо ва халқиятҳои сокини кишвар барои истифода аз забони модариашон эътироф гардидааст. Ин меъёр муносибати ҳуқуқии давлатро ба забони давлатӣ ва гуногунии забонӣ муайян мекунад.

Мақоми давлатӣ доштани забон маънои онро дорад, ки забон дар низоми давлатдорӣ, коргузорӣ, маориф, фарҳанг ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ нақши муҳим дорад. Қонун бояд бо фарҳанги баланди истифодаи забон, таълиму тарбия, фаъолияти илмӣ ва муносибати масъулонаи шаҳрвандон ҳамоҳанг бошад.

Забони тоҷикӣ бояд дар муҳити муосири иттилоотӣ низ фаъол бошад. Таҳияи китобҳои электронӣ, захираҳои рақамӣ, луғатҳои муосир, барномаҳои омӯзишӣ ва маводи босифати интернетӣ метавонад барои густариши истифодаи забон заминаи муносиб фароҳам оварад.

Ҳар насл забонро аз гузашта ба мерос мегирад ва бояд онро ба насли баъдӣ дар ҳолати муносиб супорад. Ин мерос танҳо дар луғатҳо ва китобҳо маҳдуд намешавад. Забон дар гуфтори ҳаррӯза, оила, мактаб, маҳалли зист, адабиёт, илм ва муҳити корӣ зинда мемонад.

 

Муҳамадшариф РАҲИМОВ,

сардори маркази тестӣ ва бақайдгирии ДДМИТ