Ояндаи иқтисоди миллӣ аз қобилияти табдил додани дониш ба технология ва технология ба маҳсулоти рақобатпазир вобаста аст

Дар шароити саноатикунонии босуръат ва рақобати рӯзафзуни бозорҳои ҷаҳонӣ рушди соҳибкории истеҳсолӣ яке аз омилҳои муҳими таҳкими иқтисоди миллӣ ба шумор меравад. Барои Тоҷикистон масъалаи мазкур на танҳо таъсиси корхонаҳои нав, балки коркарди амиқи ашёи хом, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир, омодасозии кадрҳои соҳибтахассус ва истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазирро дар бар мегирад.

Дар арафаи Рӯзи соҳибкорон суҳбати мо бо номзади илмҳои иқтисодӣ, дотсенти кафедраи иқтисоди корхонаҳо ва соҳибкории Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон Абдумухторзода Нигина Абдумухтор перомуни ҳамин масъалаҳои рӯзмарра сурат гирифт.

- Мавзуи соҳибкории истеҳсолӣ дар шароити иқтисоди инноватсионӣ имрӯз хеле муҳим аст. Пеш аз ҳама, мехостем бидонем, ки соҳибкории истеҳсолӣ дар ин низом чӣ маъно ва ҷойгоҳ дорад?

- Соҳибкории истеҳсолӣ яке аз пояҳои асосии иқтисоди миллӣ буда, ба истеҳсоли маҳсулот, коркарди ашёи хом, таъсиси ҷойҳои корӣ ва афзоиши арзиши иловагӣ мусоидат мекунад. Дар шароити иқтисоди инноватсионӣ соҳибкор танҳо истеҳсолкунандаи маҳсулот нест. Ӯ бояд технологияҳои навро ҷорӣ намояд, усулҳои самараноки истеҳсолотро истифода барад ва сифати маҳсулотро баланд бардорад. Моҳияти иқтисоди инноватсионӣ дар он аст, ки дониш, илм ва технология ба неруи воқеии истеҳсолкунанда табдил меёбанд. Агар корхона навовариро қабул кунад, метавонад маҳсулнокии меҳнатро баланд бардошта, хароҷотро кам ва рақобатпазирии маҳсулотро таъмин намояд.

- Оё метавон гуфт, ки иқтисоди Тоҷикистон аллакай ба марҳилаи иқтисоди инноватсионӣ ворид шудааст?

- Кишвари мо дар ин самт қадамҳои муҳим гузоштааст, аммо гузариш ба иқтисоди инноватсионӣ ҳанӯз пурра анҷом наёфтааст. Мо дар марҳилаи ташаккули заминаҳои иқтисоди саноатӣ-инноватсионӣ қарор дорем. Дар Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 саноатикунонӣ, рушди инноватсионӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ мавқеи муҳим доранд. Ҳамчунин, солҳои 2025–2030 ҳамчун «Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия» эълон гардиданд, ки барои густариши технологияҳои муосир имкониятҳои иловагӣ фароҳам меоранд. Аммо иқтисоди инноватсионӣ танҳо бо қабули стратегияҳо ё зиёд шудани шумораи корхонаҳо ташаккул намеёбад. Натиҷаи воқеӣ вақте ба даст меояд, ки маҳсулнокии меҳнат афзояд, истеҳсолот навсозӣ шавад, маҳсулоти дорои арзиши иловагии баланд бештар истеҳсол гардад ва корхонаҳои ватанӣ ба бозорҳои хориҷӣ роҳ ёбанд.

- Дар даврони соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон роҳи муайяни рушди саноатиро тай кардааст. Дастовардҳои саноатикунонии босуръатро чӣ гуна арзёбӣ мекунед?

- Саноатикунонии босуръат яке аз ҳадафҳои стратегии Тоҷикистон буда, барои таъсиси корхонаҳои нав, зиёд кардани истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ ва ташкили ҷойҳои корӣ заминаи мусоид фароҳам овардааст. Бо пешниҳоди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон саноатикунонии босуръат ҳадафи чоруми стратегии миллӣ эълон гардид. Солҳои 2022–2026 низ ҳамчун «Солҳои рушди саноат» муайян карда шуданд.

Тибқи маълумоти омории пешниҳодшуда барои соли 2025, ҳаҷми маҳсулоти саноатии кишвар ба 66,7 миллиард сомонӣ расида, афзоиши воқеии он 22,1 фоизро ташкил додааст. Дар ҳафт соли татбиқи сиёсати саноатикунонии босуръат зиёда аз 2600 корхонаи саноатӣ сохта ва ба истифода дода шуда, беш аз 87 ҳазор ҷойи корӣ таъсис ёфтааст. Ин рақамҳо аз густариши иқтидори истеҳсолии кишвар шаҳодат медиҳанд. Вале акнун муҳим аст, ки рушди саноат на танҳо аз рӯйи шумораи корхонаҳо ва ҳаҷми истеҳсолот, балки аз рӯйи сифати маҳсулот, сатҳи коркарди ашёи хом, самаранокии технология ва имкониятҳои содиротӣ низ арзёбӣ гардад.

- Пас, фарқи асосии соҳибкории анъанавӣ аз соҳибкории истеҳсолии инноватсионӣ дар чист?

- Фарқи асосӣ дар муносибат ба технология, ташкили истеҳсолот ва истифодаи дониш зоҳир мешавад. Соҳибкории инноватсионӣ пайваста роҳҳои нави баланд бардоштани самаранокӣ, беҳтар намудани сифат ва кам кардани хароҷотро меҷӯяд. Масалан, Тоҷикистон пахта истеҳсол мекунад. Аммо агар ашёи хом дар дохили кишвар то марҳилаи истеҳсоли матоъ, либос ва маҳсулоти ниҳоӣ коркард шавад, арзиши иловагӣ меафзояд ва ҷойҳои нави корӣ таъсис меёбанд. Истифодаи таҷҳизоти муосир ва технологияҳои рақамӣ низ имконияти рақобатпазирии маҳсулотро зиёд мекунад. Ҳамин равишро дар коркарди меваю сабзавот, саноати хӯрокворӣ, дорусозӣ ва истеҳсоли масолеҳи сохтмон татбиқ кардан мумкин аст.

Инноватсия ҳатман маънои харидани таҷҳизоти гаронбаҳоро надорад. Ҳар навоварие, ки ба сарфаи захираҳо, афзоиши маҳсулнокӣ ва беҳтар шудани сифати маҳсулот мусоидат мекунад, қадаме ба сӯи иқтисоди муосир аст.

- Барои рушди соҳибкории истеҳсолӣ дастгирии давлатӣ ва дастрасӣ ба сармоя то чӣ андоза муҳиманд?

- Ин ду омил аҳамияти ҳалкунанда доранд. Соҳибкории истеҳсолӣ барои харидани таҷҳизот, сохтмони коргоҳ, ташкили хатҳои истеҳсолӣ ва омодасозии мутахассисон сармояи зиёд талаб мекунад. Аз ин рӯ, дастрасӣ ба қарзҳои дарозмуддат бо шартҳои қобили қабул яке аз масъалаҳои муҳим мебошад. Барои беҳтар кардани вазъ метавон механизмҳои кафолати қарзӣ, маблағгузории лоиҳавӣ ва ҳаммаблағгузории давлатӣ ва хусусиро тақвият дод. Ҳамзамон, соҳибкор бояд бозорро омӯзад, хароҷотро дуруст ҳисоб кунад ва лоиҳаи воқеан самаранок пешниҳод намояд. Дастгирии давлатӣ низ бояд натиҷаи мушаххас диҳад: чанд ҷойи кори устувор таъсис ёфт, чӣ қадар ашёи хоми ватанӣ коркард гардид, ҳаҷми истеҳсолот то чӣ андоза афзуд ва оё маҳсулот ба бозорҳои хориҷӣ роҳ ёфт? Муҳим он аст, ки дастгирии давлатӣ ба рушди истеҳсолоти рақобатпазир ва навсозии технологӣ равона гардад. Муҳити соҳибкорӣ бояд шаффоф, пешгӯишаванда ва барои ташаббусҳои созанда мусоид бошад.

- Дар ин раванд сиёсати давлатӣ ва барномаҳои дастгирии соҳибкорӣ чӣ нақш доранд?

- Нақши давлат хеле муҳим аст, зеро рушди соҳибкории истеҳсолӣ муҳити мусоиди ҳуқуқӣ, дастрасӣ ба маблағгузорӣ, инфрасохтори зарурӣ ва сиёсати пешгӯишавандаи иқтисодиро тақозо мекунад.

Барномаҳои давлатӣ метавонанд ба таъсиси корхонаҳои нав, навсозии иқтидорҳои истеҳсолӣ, рушди соҳаҳои афзалиятнок ва ҷалби сармоя мусоидат намоянд. Вале самаранокии онҳо бояд аз рӯйи натиҷаҳои мушаххас муайян карда шавад. Масалан, бояд маълум бошад, ки дар натиҷаи татбиқи барнома чанд ҷойи кори устувор таъсис ёфт, ҳаҷми истеҳсолот чӣ қадар афзуд, чӣ миқдор ашёи хоми ватанӣ коркард гардид ва оё маҳсулоти нав ба бозорҳои хориҷӣ роҳ ёфт.

Ба назари ман, дастгирии давлатӣ бояд пеш аз ҳама ба рушди истеҳсолоти рақобатпазир, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир ва афзоиши арзиши иловагӣ равона гардад. Ҳамзамон, муҳити соҳибкорӣ бояд барои ҳамаи иштирокчиёни бозор шаффофу пешгӯишаванда бошад.

Дар ин маврид ҳамкории давлату бахши хусусӣ низ аҳамияти калон дорад. Зеро давлат бояд шароити мусоид фароҳам оварад, соҳибкор бошад, бо ташаббус, масъулият ва истифодаи самараноки захираҳо натиҷаи иқтисодӣ ба даст орад.

- Яке аз масъалаҳои доғ барои соҳибкорони истеҳсолӣ дастрасӣ ба сармоя ва қарз мебошад. Барои ҳалли ин мушкилот чӣ бояд кард?

- Соҳибкории истеҳсолӣ нисбат ба бисёр намудҳои дигари фаъолият сармояи бештар ва муҳлати дарозтари бозгашти маблағро талаб мекунад. Хариди таҷҳизот, сохтмони коргоҳ, насби хатҳои истеҳсолӣ, ташкили озмоишгоҳ ва омодасозии кадрҳо хароҷоти зиёд доранд. Аз ин рӯ, дастрасӣ ба қарзҳои дарозмуддат бо шартҳои қобили қабул яке аз омилҳои муҳими рушди ин бахш мебошад. Агар муҳлати қарз ба давраи воқеии бозгашти сармоя мувофиқат накунад ё талаботи гарав барои соҳибкор аз ҳад зиёд бошад, татбиқи лоиҳаҳои истеҳсолӣ мушкил мегардад. Барои беҳтар кардани вазъ метавон механизмҳои кафолати қарзӣ, маблағгузории лоиҳавӣ, ҳаммаблағгузории давлатӣ ва хусусӣ ва воситаҳои махсуси дастгирии лоиҳаҳои инноватсиониро тақвият дод.

Ҳамзамон, соҳибкорон бояд нақшаҳои воқеии тиҷоратӣ таҳия кунанд, талаботи бозорро омӯзанд ва самаранокии иқтисодии лоиҳаҳои худро дуруст ҳисоб намоянд. Маблағгузорӣ дар сурате натиҷаи устувор медиҳад, ки он ба лоиҳаи асоснок, технологияи мувофиқ ва бозори воқеии фурӯш равона гардад.

- Камбуди кадрҳои баландихтисос то чӣ андоза метавонад рушди инноватсияро маҳдуд созад?

- Ин масъала яке аз омилҳои ҳалкунандаи рушди иқтисоди инноватсионӣ мебошад. Ҳатто таҷҳизоти муосиртарин бе мутахассиси соҳибдониш самаранок истифода намешавад. Имрӯз корхонаҳо ба муҳандисон, технологҳо, барномасозон, мутахассисони автоматикунонӣ, таҳлилгарони маълумот ва менеҷерони дорои малакаҳои муосир ниёз доранд. Аз ин рӯ, мазмуни таҳсилоти касбӣ ва олии техникӣ бояд пайваста ба талаботи бозори меҳнат мутобиқ карда шавад. Мушкили асосӣ на танҳо шумораи кадрҳо, балки мутобиқати донишҳои онҳо ба талаботи воқеии истеҳсолот мебошад. Барои бартараф намудани ин номувофиқатӣ бояд ҳамкории муассисаҳои таълимӣ бо корхонаҳо тақвият дода шавад. Дар баробари ин, ташкили таҷрибаомӯзии ҳадафнок, таълими дуалӣ, озмоишгоҳҳои муштарак ва ҷалби мутахассисони истеҳсолот ба раванди таълим метавонад натиҷаи хуб диҳад.

- Дар ин замина робитаи илм, истеҳсолот ва соҳибкориро чӣ гуна метавон тақвият бахшид?

- Робитаи илм, истеҳсолот ва соҳибкорӣ яке аз шартҳои асосии иқтисоди инноватсионӣ мебошад. Натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар сурате ба иқтисод фоида меоранд, ки дар корхонаҳо татбиқ шаванд. Барои ин донишгоҳҳо ва муассисаҳои илмӣ бояд бо корхонаҳо ҳамкории мустақим дошта бошанд. Корхонаҳо мушкилоти истеҳсолии худро пешниҳод кунанд, олимон роҳҳои ҳалли онҳоро таҳия намоянд ва соҳибкорон натиҷаҳои илмиро ба истеҳсоли маҳсулоти нав ворид созанд. Ҳамзамон, барои маблағгузории таҳқиқоти амалӣ, татбиқи ихтироот ва тиҷоратикунонии натиҷаҳои илмӣ механизмҳои муассир заруранд. Мо бояд ба чунин низом бирасем, ки дониш танҳо дар китобу озмоишгоҳ намонад, балки ба технология, технологияи нав ба маҳсулот ва маҳсулот ба манбаи даромаду рушди иқтисодӣ табдил ёбад.

- Аз нигоҳи Шумо, кадом соҳаҳои истеҳсолӣ метавонанд дар Тоҷикистон муҳаррики иқтисоди инноватсионӣ гарданд?

- Тоҷикистон дар ин самт имкониятҳои назаррас дорад. Коркарди амиқи маҳсулоти кишоварзӣ, саноати нассоҷӣ, истеҳсоли масолеҳи сохтмон, коркарди металл, дорусозӣ ва технологияҳои сарфаи энергия аз ҷумлаи самтҳои муҳим мебошанд. Масалан, дар соҳаи кишоварзӣ истеҳсоли маҳсулоти хушк, коркарди меваю сабзавот, бастабандии муосир ва истифодаи технологияҳои нигоҳдорӣ талафоти маҳсулотро кам карда, имкониятҳои содиротиро васеъ менамоянд. Дар саноати нассоҷӣ низ гузариш аз содироти ашёи хом ба истеҳсоли матоъ, либос ва маҳсулоти ниҳоӣ метавонад арзиши иловагӣ ва шумораи ҷойҳои кориро афзоиш диҳад.

Иқтидори гидроэнергетикии кишвар низ барои рушди истеҳсолоти каммасраф заминаи муҳим аст. Аммо интихоби самтҳои афзалиятнок бояд ба талаботи бозор, дастрасии ашёи хом, имкониятҳои технологӣ ва дурнамои содирот асос ёбад. Ҳадаф бояд танҳо зиёд кардани ҳаҷми истеҳсолот набошад. Мо бояд занҷираҳои мукаммали истеҳсолиро ташаккул диҳем, то ашёи хоми ватанӣ дар дохили кишвар коркард шуда, ба маҳсулоти дорои арзиши баланд табдил ёбад.

- Барои ворид шудани маҳсулоти Тоҷикистон ба бозорҳои байналмилалӣ кадом омилҳо муҳиманд?

- Пеш аз ҳама, сифати баланд, нархи рақобатпазир, мутобиқат ба стандартҳои байналмилалӣ ва таъмини мунтазами маҳсулот муҳиманд. Корхона бояд талаботи бозори мақсаднокро омӯзад, бастабандии муносибро истифода барад ва низоми самараноки интиқолу фурӯшро ба роҳ монад.

Сертификатсия, хизматрасониҳои озмоишгоҳӣ, логистика ва истифодаи воситаҳои рақамии маркетинг низ аҳамияти калон доранд. Барои Тоҷикистон тавсеаи содирот метавонад омили муҳими рушди истеҳсолот бошад. Вале маҳсулоти ватанӣ танҳо дар сурате дар бозори хориҷӣ мавқеи устувор пайдо мекунад, ки ба талаботи истеъмолкунандагон ҷавобгӯ бошад ва корхона қобилияти иҷрои мунтазами шартномаҳоро дошта бошад. Ҷалби сармояи хориҷӣ низ муҳим аст, аммо натиҷаи беҳтарин вақте ба даст меояд, ки сармоягузорӣ бо ворид намудани технология, омодасозии кадрҳо ва рушди иқтидори истеҳсолии миллӣ ҳамроҳ бошад.

- Таҷрибаи кадом кишварҳоро метавон барои рушди соҳибкории истеҳсолии инноватсионӣ дар Тоҷикистон муфид шуморид ва дар ин ҷода кадом ислоҳот заруранд?

- Таҷрибаи Ҷумҳурии Корея дар рушди истеҳсолоти содиротӣ, Сингапур дар ташкили муҳити мусоиди сармоягузорӣ ва Олмон дар ҳамоҳангсозии таҳсилоти касбӣ бо талаботи корхонаҳо қобили омӯзиш аст. Албатта, нусхабардории механикии таҷрибаи кишварҳои дигар дуруст нест. Мо бояд бо назардошти имкониятҳои молиявӣ, захираҳои табиӣ, сохтори иқтисод ва бозори меҳнати Тоҷикистон роҳҳои мувофиқро интихоб кунем.

Ба назари ман, роҳандозии ислоҳот дар чанд самт афзалият дошта метавонанд: такмили муҳити ҳуқуқӣ ва маъмурӣ, беҳтар намудани дастрасӣ ба сармояи дарозмуддат, тақвияти робитаи илм бо истеҳсолот, омодасозии кадрҳои муосир, рушди инфрасохтори инноватсионӣ ва дастгирии корхонаҳои содиротӣ. Самаранокии ҳамаи ин тадбирҳо бояд бо натиҷаҳои воқеӣ муайян карда шаванд. Яъне, на танҳо маблағи сарфшуда, балки таъсири он ба истеҳсолот, ҷойҳои корӣ, маҳсулнокии меҳнат ва рақобатпазирии иқтисоди миллӣ низ муҳим аст.

- Шумо дурнамои соҳибкории истеҳсолиро дар Тоҷикистон дар оянда чӣ гуна арзёбӣ мекунед?

- Ман ба дурнамои ин соҳа назари мусбат дорам. Аммо муваффақият аз он вобаста аст, ки то кадом андоза имкониятҳои мавҷударо ба натиҷаҳои воқеии иқтисодӣ табдил дода метавонем. Агар навсозии технологӣ, омодасозии кадрҳо, маблағгузории истеҳсолот ва ҳамкории илм бо соҳибкорӣ тақвият ёбанд, Тоҷикистон метавонад дар соҳаҳои коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, саноати нассоҷӣ, масолеҳи сохтмон ва истеҳсоли маҳсулоти дорои арзиши иловагии баланд мавқеи худро мустаҳкам намояд.

Рақамикунонӣ ва автоматикунонии истеҳсолот низ метавонанд маҳсулнокии меҳнатро баланд бардошта, барои таъсиси ҷойҳои кори босифат ва афзоиши рақобатпазирии маҳсулоти миллӣ шароит фароҳам оваранд. Аммо иқтисоди инноватсионӣ дар як муддати кӯтоҳ ташаккул намеёбад. Он сармоягузории пайваста, рушди дониш, суботи сиёсати иқтисодӣ ва ташаббуси соҳибкориро тақозо мекунад.

- Дар анҷоми суҳбат ба соҳибкорони навроҳ, ки мехоҳанд фаъолияти худро дар соҳаи истеҳсолот оғоз намоянд, чӣ тавсия медиҳед?

- Пеш аз ҳама, донишҳои назариявиро бо таҷрибаи амалӣ пайваст намоянд. Барои оғози соҳибкории истеҳсолӣ танҳо маблағ ё идея кофӣ нест. Омӯзиши бозор, ҳисоб кардани хароҷот, муайян намудани талаботи истеъмолкунандагон ва интихоби технологияи мувофиқ зарур аст. Соҳибкори ҷавон бояд аз аввал ба сифати маҳсулот, истифодаи самараноки захираҳо ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави истеҳсолот аҳамият диҳад. Ҳамкорӣ бо мутахассисон, муассисаҳои таълимӣ ва корхонаҳои амалкунанда низ метавонад барои пешрафти кор мусоидат кунад. Зеро соҳибкории истеҳсолӣ бештар аз дигар самтҳо заҳмат, дониш ва сабру таҳаммулро талаб мекунад. Вале дар сурати муносибати касбӣ ва интихоби дурусти самти фаъолият он метавонад ҳам манбаи даромади устувор ва ҳам саҳми арзишманд дар рушди иқтисоди миллӣ гардад. Аз ин рӯ, ба андешаи ман, калиди муваффақияти иқтисоди инноватсионӣ ҳамкории се неру - давлат, илм ва соҳибкорӣ мебошад. Давлат бояд шароити мусоид фароҳам оварад, илм дониш ва технология тавлид кунад ва соҳибкор ин дастовардҳоро ба маҳсулоти рақобатпазир табдил диҳад. Танҳо бо чунин ҳамоҳангӣ саноатикунонии босуръат метавонад ба марҳилаи сифатан нави рушд: ташаккули иқтисоди донишбунёд ва технологӣ  роҳ кушояд.

 

Мусоҳиб: Муҳаммадалӣ ОЧИЛДИЕВ,

сардори шуъбаи иттилоот ва нашрияи ДДМИТ