«Фаъолияти самарабахши илмиву технологӣ ва инноватсионӣ шарти зарурии таъмин намудани рушди иқтисодиву иҷтимоии кишвар ба ҳисоб меравад».

Эмомалӣ Раҳмон

Дар шароити рушди босуръати тамаддуни муосир худогоҳӣ ва илмомӯзӣ аз омилҳои муҳими ташаккули шахсияти комил, пешрафти ҷомеа ва таъмини рушди устувори давлат ба ҳисоб мераванд. Таҷрибаи таърихии инсоният нишон медиҳад, ки сатҳи рушди иҷтимоию иқтисодӣ, фарҳангӣ ва технологии ҳар як ҷомеа ба дараҷаи густариши дониш, ташаккули тафаккури илмӣ ва қобилияти истифодаи самараноки дастовардҳои илму техника вобастагии мустақим дорад. Миллатҳое, ки ба донишандӯзӣ, рушди маориф, таҳқиқоти илмӣ ва навоварӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамоянд, барои таъмини пешрафти устувор ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ имкониятҳои бештар ба даст меоранд.

Худогоҳӣ ҳамчун раванди дарки моҳияти ҳастии инсон, шинохти қобилияту имкониятҳои шахсӣ, муайян намудани мавқеи худ дар ҷомеа ва дарки арзишҳои таърихию фарҳангӣ барои ташаккули ҷаҳонбинии мустақил замина фароҳам меорад. Илмомӯзӣ бошад, воситаи асосии такмили қобилиятҳои зеҳнӣ, инкишофи тафаккури таҳлилӣ, васеъ намудани ҷаҳонбинӣ ва азхуд кардани донишҳои назариявию амалӣ мебошад. Ҳамоҳангии ин ду омил ба ташаккули шахсияти масъулиятшинос, созанда, ватандӯст ва дорои ҷаҳонбинии илмӣ мусоидат менамояд.

Дар замони муосир, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо тағйироти амиқи илмӣ, технологӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мебошад, худогоҳӣ ва илмомӯзӣ аҳаммияти бештар пайдо мекунанд. Зеро инсон танҳо тавассути дониш, тафаккури мустақил ва дарки дурусти воқеият метавонад ба мушкилоти замон ҷавобҳои муносиб пайдо намуда, дар рушди ҷомеа саҳми арзанда гузорад.

Таърихи инсоният марҳалаҳои гуногуни ташаккул ва рушди иҷтимоиро дар бар мегирад. Дар ҳар як марҳала инсон барои қонеъ намудани талаботи зиндагӣ, беҳтар сохтани шароити меҳнат ва дарки ҳодисаҳои табиат донишҳои нав андӯхта, таҷрибаи худро такмил додааст. Маҳз ҳамин раванд барои пайдоиши донишҳои муназзам, ташаккули илм ва рушди минбаъдаи техникаю технология замина гузоштааст.

Дар давраҳои қадим инсон тавассути мушоҳидаи ҳодисаҳои табиат, таҷрибаи рӯзгор ва фаъолияти истеҳсолӣ роҳҳои нави ҳалли масъалаҳои ҳаётиро меҷуст. Бо гузашти вақт, донишҳои таҷрибавӣ ҷамъбаст гардида, ба ташаккули соҳаҳои гуногуни илм, аз ҷумла математика, тиб, нуҷум, фалсафа ва дигар соҳаҳои дониш мусоидат намуданд.

Илм раванди тӯлонии таърихиро тай намуда, дар натиҷаи фаъолияти зеҳнӣ, таҷрибаи амалӣ ва ҳамкории наслҳои гуногуни инсон рушд кардааст. Ҳар як кашфиёти илмӣ барои таҳқиқоти минбаъда имконият фароҳам оварда, заминаи пайдоиши ғояҳо, усулҳо ва технологияҳои нав гардидааст. Аз ин рӯ, пешрафти илмро метавон натиҷаи ҷамъшавии дониш, таҳлили таҷрибаи гузашта ва ҷустуҷӯи пайвастаи роҳҳои нави шинохти воқеият арзёбӣ намуд.

Мафҳуми «илм» маҷмуи донишҳои муназзам ва асоснокро ифода мекунад, ки тавассути мушоҳида, таҷриба, таҳлил, муқоиса, санҷиш ва хулосабарории мантиқӣ ба даст оварда мешаванд. Ҳадафи асосии илм омӯзиши қонуниятҳои табиат, ҷомеа ва тафаккур, муайян намудани робитаҳои сабабию натиҷавии ҳодисаҳо ва таҳияи роҳҳои асосноки ҳалли масъалаҳои назариявию амалӣ мебошад.

Илм на танҳо воситаи шинохти олами атроф, балки омили муҳимми рушди истеҳсолот, такмили низоми идоракунӣ, баланд бардоштани самаранокии фаъолияти иқтисодӣ ва беҳтар намудани сифати зиндагии инсон низ мебошад. Дастовардҳои илмӣ барои ихтирои техникаи нав, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир ва ташаккули соҳаҳои нави иқтисодиёт имконият фароҳам меоранд.

Аз ин ҷиҳат, илмро метавон яке аз пояҳои асосии пешрафти тамаддуни инсонӣ арзёбӣ намуд. Ҷомеае, ки ба рушди илм, таҳқиқот ва навоварӣ таваҷҷуҳ дорад, метавонад захираҳои худро самаранок истифода бурда, ба мушкилоти иқтисодию иҷтимоӣ роҳҳои ҳалли муассир пайдо намояд.

Худогоҳӣ яке аз унсурҳои муҳимми ташаккули шахсияти инсон буда, раванди шинохти худ, дарки қобилияту имкониятҳо, муайян намудани ҳадафҳои зиндагӣ ва фаҳмидани масъулияти шахсро дар назди ҷомеа фаро мегирад. Инсон тавассути худогоҳӣ метавонад мавқеи худро дар муҳити иҷтимоӣ муайян намуда, барои такмили шахсӣ ва касбии худ роҳи муносиб интихоб намояд.

Шахси худогоҳ на танҳо аз имкониятҳои худ огоҳ аст, балки барои рафтору кирдор, интихоби роҳи зиндагӣ ва натиҷаи фаъолияти худ масъулият эҳсос мекунад. Ӯ кӯшиш менамояд, ки қарорҳои худро дар асоси дониш, таҷриба ва таҳлили воқеият қабул намуда, аз пайравии кӯр-кӯрона ба андешаҳои дигарон худдорӣ намояд.

Худогоҳӣ ба ташаккули тафаккури мустақил, қобилияти таҳлил ва арзёбии интиқодии иттилоот мусоидат мекунад. Дар замоне, ки инсон ҳамарӯза бо ҳаҷми зиёди иттилоот рӯ ба рӯ мешавад, доштани ҷаҳонбинии солим ва қобилияти фарқ намудани маълумоти боэътимод аз иттилооти нодуруст аҳаммияти махсус пайдо мекунад.

Дар баробари худогоҳии шахсӣ, худшиносии миллӣ низ ҷойгоҳи муҳим дорад. Худшиносии миллӣ дарки таърих, забон, фарҳанг, анъанаҳо ва арзишҳои маънавии миллатро дар бар гирифта, барои таҳкими ҳувияти миллӣ ва ҳисси мансубият ба ҷомеа мусоидат менамояд.

Донистани таърихи миллат, эҳтиром ба забони модарӣ, арҷгузорӣ ба мероси фарҳангӣ ва омӯзиши фаъолияти шахсиятҳои барҷастаи таърихӣ ба ҷавонон имкон медиҳад, ки решаҳои маънавии худро беҳтар шинохта, масъулияти худро дар назди наслҳои гузаштаву оянда дарк намоянд.

Бо вуҷуди ин, худшиносии миллӣ набояд бо маҳдуд кардани ҷаҳонбинӣ ё нодида гирифтани дастовардҳои дигар халқҳо алоқаманд бошад. Баръакс, худшиносии солим бо эҳтиром ба фарҳангҳои дигар, таҳаммулпазирӣ, омӯзиши таҷрибаи ҷаҳонӣ ва омодагӣ ба ҳамкорӣ бо ҷомеаи байналмилалӣ ҳамоҳанг мебошад. Танҳо дар чунин сурат арзишҳои миллӣ метавонанд ба омили созандаи рушди ҷомеа табдил ёбанд.

Мардуми тоҷик дар тӯли таърих дар рушди илм, фарҳанг, адабиёт ва фалсафаи ҷаҳонӣ саҳми арзанда гузоштаанд. Осори мутафаккирон ва донишмандони тоҷику форс қисми муҳимми мероси маънавии инсониятро ташкил дода, то имрӯз барои омӯзиш, таҳқиқ ва ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ аҳаммияти калон доранд.

Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯрайҳони Берунӣ, Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ ва дигар мутафаккирони барҷаста бо осори илмӣ, фалсафӣ ва адабии худ ба рушди соҳаҳои гуногуни дониш мусоидат намудаанд. Осори онҳо далели он аст, ки донишандӯзӣ, ҷустуҷӯи ҳақиқат ва таҳқиқи қонуниятҳои олами ҳастӣ дар фарҳанги таърихии мардуми минтақа ҷойгоҳи муҳим доштааст.

Абӯалӣ ибни Сино дар рушди тиб ва фалсафа саҳми бузург гузошта, осори ӯ дар тӯли асрҳо мавриди омӯзиш ва истифода қарор гирифтааст. Абӯрайҳони Берунӣ бо таҳқиқоти густурдаи худ дар соҳаҳои астрономия, математика, ҷуғрофия ва таърихи фарҳанг маъруф гардидааст. Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ бошад, дар рушди математика ва ташаккули усулҳои ҳисоб саҳми назаррас гузоштааст. Рӯдакӣ низ ҳамчун поягузори адабиёти классикии форсу тоҷик дар ташаккул ва рушди фарҳангу тафаккури адабии минтақа нақши муҳим бозидааст.

Омӯзиши мероси чунин шахсиятҳо на танҳо барои шинохти гузаштаи таърихӣ, балки барои дарки арзиши дониш, меҳнати зеҳнӣ ва ҷустуҷӯи пайвастаи ҳақиқат муҳим мебошад. Мутафаккирони гузашта бо фаъолияти худ нишон додаанд, ки пешрафти илмӣ натиҷаи кунҷковӣ, заҳмати пайваста, мушоҳидаи дақиқ ва андешаи мустақил аст.

Бо вуҷуди ин, арҷгузорӣ ба мероси ниёгон набояд танҳо бо ифтихор аз дастовардҳои гузашта маҳдуд гардад. Вазифаи насли имрӯза аз он иборат аст, ки ин меросро амиқ омӯзад, арзишҳои созандаи онро дарк намояд ва бо истифода аз имкониятҳои илми муосир анъанаи донишандӯзӣ ва навовариро идома диҳад.

Маҳз тавассути рушди маориф, густариши таҳқиқоти илмӣ, дастгирии муҳаққиқони ҷавон ва фароҳам овардани шароити мусоид барои эҷодкорӣ метавон мероси пурғановати ниёгонро бо талаботи замони муосир пайванд дод.

Илмомӯзӣ яке аз шартҳои асосии рушди зеҳнӣ, касбӣ ва маънавии инсон ба ҳисоб меравад. Дониш ба шахс имконият медиҳад, ки ҳодисаҳои атрофро дурусттар дарк намуда, мушкилотро таҳлил кунад ва барои ҳалли онҳо роҳҳои асоснокро интихоб намояд.

Дар ҷомеаи муосир, ки тағйироти иқтисодӣ, технологӣ ва иҷтимоӣ босуръат сурат мегиранд, донишҳои қаблан андӯхташуда на ҳамеша барои ҳалли масъалаҳои нав кофӣ мебошанд. Аз ин рӯ, омӯзиши пайваста ва такмили малакаҳои касбӣ ба зарурати муҳими ҳаёти ҳар як инсон табдил ёфтааст.

Илмомӯзӣ набояд танҳо бо гирифтани маълумоти расмӣ ё хатми муассисаи таълимӣ маҳдуд гардад. Он бояд ҳамчун раванди пайвастаи такмили дониш, қобилият ва ҷаҳонбинӣ дар тамоми марҳалаҳои ҳаёт идома ёбад. Мутолиаи китобҳои илмӣ ва бадеӣ, иштирок дар семинару конференсияҳо, омӯзиши забонҳои хориҷӣ, истифодаи сарчашмаҳои боэътимоди иттилоот ва азхуд намудани технологияҳои нав аз роҳҳои муҳимми рушди шахсӣ мебошанд.

Дар ин раванд, нақши муассисаҳои таълимӣ, омӯзгорон, муҳаққиқон ва оила хеле муҳим аст. Муассисаҳои таълимӣ бояд на танҳо ба азхудкунии маълумот, балки ба ташаккули тафаккури мустақил, қобилияти таҳлил, малакаҳои таҳқиқотӣ ва шавқу рағбат ба донишандӯзӣ мусоидат намоянд.

Омӯзгор дар ин раванд танҳо интиқолдиҳандаи дониш набуда, балки роҳнамоест, ки дар донишомӯзон шавқи таҳқиқ, қобилияти мустақилона андешидан ва масъулиятшиносиро ташаккул медиҳад. Дар навбати худ, донишҷӯ низ бояд бо ташаббус, меҳнатдӯстӣ ва муносибати эҷодӣ ба омӯзиш муносибат намояд.

Ҳамчунин, рушди илмомӯзӣ барои пешрафти иқтисоди миллӣ аҳаммияти махсус дорад. Мутахассисони соҳибдониш ва дорои малакаҳои касбӣ метавонанд дар баланд бардоштани ҳосилнокии меҳнат, ҷорӣ намудани технологияҳои нав, рушди соҳибкорӣ ва такмили низоми идоракунӣ саҳми назаррас гузоранд.

Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба дониш ва рушди неруи инсонӣ яке аз самтҳои муҳимми таъмини рақобатпазирии иқтисодӣ ва пешрафти устувори давлат маҳсуб меёбад.

Асри XXI давраи рушди босуръати технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, биотехнология ва дигар самтҳои инноватсионӣ мебошад. Ин равандҳо тарзи зиндагӣ, фаъолияти истеҳсолӣ, муносибатҳои иқтисодӣ ва низоми таҳсилро ба таври назаррас тағйир медиҳанд.

Дар чунин шароит давлатҳо ва ҷомеаҳое, ки ба рушди илм, технология ва неруи зеҳнии инсон таваҷҷуҳи бештар зоҳир менамоянд, имконияти васеътар барои рақобатпазирӣ ва рушди иқтисодӣ пайдо мекунанд. Аз ин рӯ, ташаккули муҳити мусоид барои таҳқиқоти илмӣ, дастгирии навоварӣ ва баланд бардоштани сифати таҳсилот яке аз вазифаҳои муҳимми ҷомеаи муосир мебошад.

Истифодаи технологияҳои рақамӣ имконият медиҳад, ки дониш ба таври васеъ дастрас гардад, робитаҳои илмӣ густариш ёбанд ва равандҳои таълимӣ самараноктар ташкил карда шаванд. Бо вуҷуди ин, истифодаи технологияҳо бояд бо саводи рақамӣ, тафаккури интиқодӣ ва масъулияти ахлоқӣ ҳамоҳанг бошад.

Дар шароити густариши шабакаҳои иҷтимоӣ ва афзоиши ҳаҷми иттилоот, инсон бояд малакаи санҷидани дурустии маълумот, муқоисаи сарчашмаҳо ва арзёбии асоснокии далелҳоро дошта бошад. Дониш танҳо дар сурати истифодаи мақсаднок ва масъулиятнок метавонад ба омили пешрафт табдил ёбад.

Худогоҳӣ дар ин раванд ба инсон имкон медиҳад, ки ҳадафҳои худро муайян намуда, аз имкониятҳои технология барои рушди шахсӣ ва касбӣ самаранок истифода барад. Илмомӯзӣ бошад, воситаҳои заруриро барои мутобиқ шудан ба тағйироти замон ва ҳалли масъалаҳои нав фароҳам меорад.

Ҳамин тавр, ҳамоҳангии худогоҳӣ, дониш, малакаҳои рақамӣ ва тафаккури илмӣ барои ташаккули шахсияти рақобатпазир ва ҷомеаи навовар заминаи муҳим ба ҳисоб меравад.

Ҷавонон неруи созанда ва ояндасози ҳар як давлат мебошанд. Сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, малакаҳои касбӣ ва масъулияти шаҳрвандии онҳо ба рушди минбаъдаи ҷомеа таъсири мустақим мерасонад. Аз ин рӯ, фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳсил, рушди зеҳнӣ ва иштироки ҷавонон дар фаъолияти илмӣ яке аз самтҳои муҳимми сиёсати иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад.

Ҷавонони худогоҳ бояд таърихи миллат ва арзишҳои фарҳангии худро омӯзанд, забони модариро эҳтиром намоянд ва ҳамзамон ба азхудкунии донишҳои муосир, технологияҳои нав ва забонҳои хориҷӣ таваҷҷуҳ зоҳир кунанд. Чунин муносибат барои ташаккули ҷаҳонбинии васеъ ва омодагӣ ба фаъолияти самараноки касбӣ мусоидат менамояд.

Дар баробари ин, ҷавонон бояд ба ташаккули малакаҳои таҳқиқотӣ, эҷодкорӣ ва соҳибкорӣ аҳаммият диҳанд. Иштирок дар олимпиадаҳо, озмунҳои илмӣ, лоиҳаҳои инноватсионӣ ва чорабиниҳои таълимӣ метавонад қобилиятҳои зеҳнии онҳоро инкишоф дода, барои татбиқи ғояҳои нав имконият фароҳам оварад.

Пешрафти ҷомеа аз он вобаста аст, ки ҷавонон то чӣ андоза донишҳои андӯхтаи худро барои ҳалли масъалаҳои воқеӣ истифода мебаранд. Аз ин рӯ, илмомӯзӣ бояд бо фаъолияти амалӣ, ташаббускорӣ ва ҳисси масъулият дар назди ҷомеа пайваст бошад.

Ҷавони донишманду худогоҳ метавонад на танҳо ояндаи шахсии худро созад, балки дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар низ саҳми арзанда гузорад.

Ҳамин тавр, худогоҳӣ ва илмомӯзӣ ду омили ба ҳам алоқаманд ва тақвиятдиҳандаи якдигар буда, дар ташаккули шахсияти комил, рушди ҷомеа ва пешрафти давлат нақши муҳим мебозанд. Худогоҳӣ ба инсон имкон медиҳад, ки ҳадафҳои зиндагӣ, мавқеи иҷтимоӣ ва масъулияти худро дуруст дарк намояд. Илмомӯзӣ бошад, барои рушди қобилиятҳои зеҳнӣ, такмили ҷаҳонбинӣ ва пайдо намудани роҳҳои асосноки ҳалли масъалаҳои зиндагӣ замина фароҳам меорад.

Таҷрибаи таърихии инсоният нишон медиҳад, ки пешрафти устувори ҷомеа бе рушди илм, маориф ва фарҳанги донишандӯзӣ имконнопазир аст. Мероси илмию фарҳангии мутафаккирони тоҷику форс низ собит месозад, ки дониш, тафаккури мустақил ва ҷустуҷӯи ҳақиқат аз арзишҳои муҳимми тамаддун ба шумор мераванд.

Дар замони муосир, ки илму технология ба неруи асосии тағйирдиҳандаи ҷомеа табдил ёфтаанд, зарурати омӯзиши пайваста, рушди малакаҳои касбӣ ва истифодаи масъулиятноки дониш боз ҳам меафзояд. Аз ин рӯ, ҳар як фард бояд илмомӯзиро ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти худ қарор дода, ҳамзамон худшиносӣ, ҷаҳонбинӣ ва масъулияти шаҳрвандии худро тақвият бахшад.

Худогоҳӣ бе дониш метавонад ба дарки маҳдуди воқеият оварда расонад ва дониш бе худогоҳӣ эҳтимол дорад ба таври нодуруст ё ғайримақсаднок истифода шавад. Танҳо дар ҳамбастагии ин ду омил инсон метавонад қобилиятҳои худро самаранок инкишоф дода, барои ҷомеа ва давлат манфиати воқеӣ ба бор орад.

Бинобар ин, рушди маориф, дастгирии таҳқиқоти илмӣ, тарбияи ҷавонони донишманду худогоҳ ва густариши фарҳанги мутолиа бояд аз самтҳои муҳимми фаъолияти ҷомеа бошанд. Ҳар қадаре ки ҷомеа ба дониш, худшиносӣ ва навоварӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намояд, ҳамон андоза барои рушди устувор, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва бунёди ояндаи дурахшон имкониятҳои бештар фароҳам меоянд.

Худогоҳӣ инсонро ба шинохти худ ва рисолати зиндагӣ раҳнамун месозад, илмомӯзӣ бошад, роҳи расидан ба ҳадафҳои созанда ва пешрафти ҷомеаро мекушояд. Аз ин рӯ, худогоҳӣ ва илмомӯзӣ бояд ҳамчун пояҳои асосии ташаккули шахсияти муосир ва рушди устувори давлат ҳамеша мавриди таваҷҷуҳ қарор гиранд.

 

Манучеҳр ЗАРИФОВ,

номзади илмҳои таърих, омӯзгори ДДМИТ