Коррупсия дар ҷомеаи муосир дигар танҳо ба порагирии шахсони алоҳида маҳдуд намешавад. Дар баъзе ҳолатҳо он хусусияти институтсионалӣ пайдо карда, ба як ҷузъи муносибатҳои иҷтимоӣ ва фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ табдил меёбад. Ин маънои онро дорад, ки коррупсия дар дохили қоидаҳо ва механизмҳои амалкунандаи ҷомеа ҷой гирифта, ба фаъолияти муқаррарии институтҳо таъсир мерасонад. Вақте қонунҳои расмӣ дар амал самаранок татбиқ намешаванд ва ба ҷойи онҳо қоидаҳои ғайрирасмӣ, аз қабили «бо шинос ҳал кардан», «барои зудтар анҷом додани кор пул додан» ва «ҳадия додан» истифода мешаванд, коррупсия тадриҷан ба як падидаи системавӣ табдил меёбад.

Дар чунин шароит ҳатто шахсе, ки мехоҳад ҳалол кор кунад, метавонад зери фишори муҳити носолим қарор гирад, зеро риояи қоидаҳои ғайрирасмӣ баъзан ҳамчун шарти пешрафти кор муаррифӣ мешавад. Коррупсияро аз рӯйи хусусият ва соҳаҳои зуҳури он шартан ба чор шакли асосӣ ҷудо кардан мумкин аст.

Коррупсияи сиёсӣ дар ҳолатҳое зуҳур мекунад, ки мансаб ва ваколатҳои давлатӣ барои нигоҳ доштани ҳокимият, тақсими ғайриқонунии захираҳо ё ба даст овардани манфиатҳои шахсӣ ва гурӯҳӣ истифода мешаванд. Коррупсияи иқтисодӣ бештар дар раванди баргузории озмуну тендерҳо, харидҳои давлатӣ, тақсими замин ва ҷамъоварии андоз ба назар мерасад. Дар чунин ҳолатҳо қарорҳо на ба манфиати ҷомеа, балки ба нафъи гурӯҳҳои маҳдуд қабул карда мешаванд.

Коррупсияи маъмурӣ, ки онро коррупсияи маишӣ низ меноманд, дар муносибатҳои ҳаррӯзаи шаҳрвандон бо сохторҳои давлатӣ зуҳур мекунад. Масалан, шаҳрванд барои гирифтани ҳуҷҷати одӣ ё дастрасӣ ба хизматрасонии давлатӣ метавонад бо талаби ғайриқонунии пардохти маблағ рӯ ба рӯ шавад. Коррупсияи корпоративӣ бошад, дар бахши хусусӣ, аз ҷумла ҳангоми ба даст овардани бартарии ғайриқонунӣ дар озмунҳо, саркашӣ аз пардохти андоз ё ба даст овардани манфиатҳои шахсӣ аз ҳисоби фаъолияти ширкатҳо ба вуҷуд меояд.

Ҳамаи ин шаклҳои коррупсия аз ҳам ҷудо нестанд. Онҳо метавонанд бо ҳам алоқаманд гардида, як занҷири ягонаи муносибатҳои носолимро ташкил диҳанд. Коррупсияи хурд дар баъзе ҳолатҳо заминаи паҳншавии коррупсияи калон мегардад ва коррупсияи калон, дар навбати худ, метавонад ба ҳифз ва идомаи амалияи коррупсионии хурд мусоидат кунад.

Сабабҳои пайдоиши коррупсияро шартан ба се гурӯҳи асосӣ ҷудо кардан мумкин аст.

Якум, сабабҳои иқтисодӣ. Ба ин гурӯҳ сатҳи пасти зиндагӣ, нобаробарии даромадҳо, мавҷудияти иқтисодиёти соягӣ ва назорати нокифоя аз болои истифодаи маблағҳои давлатӣ дохил мешаванд. Вақте маоши корманд барои таъмини зиндагии муносиб кофӣ нест ва механизмҳои назорату ҷавобгарӣ самаранок амал намекунанд, хавфи даст задан ба амалҳои коррупсионӣ метавонад зиёд гардад. Бо вуҷуди ин, омилҳои иқтисодӣ танҳо яке аз сабабҳои эҳтимолии коррупсия мебошанд ва онро пурра шарҳ намедиҳанд.

Дуюм, сабабҳои сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Ба онҳо номукаммалии қонунгузорӣ, мавҷудияти холигиҳои ҳуқуқӣ, нокифоя будани мустақилияти суд, сустии механизмҳои назорат ва ба ҷавобгарӣ кашида нашудани шахсони гунаҳкор дохил мешаванд. Агар шахс гумон кунад, ки барои содир намудани амали коррупсионӣ ба ҷавобгарӣ кашида намешавад, эҳтимоли даст задани ӯ ба чунин амал метавонад афзоиш ёбад.

Дар ҷомеае, ки қонун нисбат ба шаҳрвандон ва шахсони мансабдор ба таври баробар татбиқ намешавад, замина барои густариши коррупсия фароҳам меояд. Аз ин рӯ, волоияти қонун, баробарии ҳама дар назди он ва ногузир будани ҷавобгарӣ барои амалҳои ғайриқонунӣ аз шартҳои муҳими пешгирии коррупсия мебошанд.

Сеюм, сабабҳои иҷтимоӣ ва фарҳангӣ. Ин гурӯҳи омилҳо ба сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ, муносибати ҷомеа ба арзишҳои ахлоқӣ, шиносбозӣ ва хешутаборбозӣ алоқаманданд. Вақте чунин муносибатҳо маъмул мегарданд ва ҷомеа онҳоро ҳамчун як ҷузъи муқаррарии ҳаёт қабул мекунад, мубориза бо коррупсия душвортар мешавад. Дар чунин муҳит шахси ҳалолкор метавонад на ҳамчун намунаи ибрат, балки ҳамчун инсони соддалавҳ арзёбӣ гардад. Ин ҳолат ба арзишҳои ахлоқӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба адолат таъсири манфӣ мерасонад.

Механизми ташаккули коррупсияи институтсионалӣ одатан марҳила ба марҳила сурат мегирад. Аввал қоидаи ғайрирасмӣ пайдо мешавад. Сипас одамон ба он одат мекунанд ва тадриҷан интизориҳои муайяни мутақобила ташаккул меёбанд. Масалан, чунин тасаввур пайдо мешавад, ки бе пардохти маблағи ғайриқонунӣ ҳал кардани баъзе масъалаҳо имконнопазир аст. Дар ниҳоят, агар механизмҳои назорат ва муқовимат самаранок амал накунанд, тамоми система метавонад ба чунин муносибатҳо мутобиқ гардад. Дар ин сурат коррупсия аз як амали ғайриқонунӣ ба як тарзи номатлуби ҳалли масъалаҳо табдил ёфта, дар ҷомеа тадриҷан хусусияти муқаррарӣ пайдо мекунад.

Таҷрибаи кишварҳои гуногун нишон медиҳад, ки мубориза бо коррупсия танҳо тавассути ҷазо додани шахсони гунаҳкор маҳдуд шуда наметавонад. Барои пешгирӣ ва коҳиш додани ин амал маҷмуи тадбирҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, ташкилӣ ва иҷтимоӣ зарур аст. Аз ҷумла, таъмини шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди ҳукумати электронӣ, дастгирии озодии матбуот, таҳкими мустақилияти суд ва густариши назорати ҷамъиятӣ аҳамияти калон доранд.

Вақте маълумот дар бораи хароҷоти буҷет ва харидҳои давлатӣ дастрас аст, хизматрасониҳо тавассути низомҳои электронӣ пешниҳод мешаванд ва шаҳрвандон имконияти назорати фаъолияти ниҳодҳои давлатиро доранд, шароит барои коҳиш додани хавфи коррупсия беҳтар мегардад. Ҳамзамон, такмили қонунгузорӣ, баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ, тарбияи ахлоқии ҷавонон ва ташаккули муносибати оштинопазир ба амалҳои коррупсионӣ низ заруранд.

 

Садриддин РАҶАБОВ,

ассистенти кафедраи баҳисобгирии муҳосибии ДДМИТ