Конститутсия ҳамчун дастоварди бузурги мардуми Тоҷикистон заминаҳои ҳуқуқии бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявии тоҷиконро фароҳам оварда, шакли олии ифодаи ҳуқуқии давлатдории миллӣ, ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва кафолати ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои ҳар як шаҳрванди мамлакат мебошад.

Эмомалӣ Раҳмон

6 ноябри соли 1994 дар таърихи давлатдории навини тоҷикон ҳамчун санаи тақдирсоз ва оғози марҳилаи нави ташаккули низоми ҳуқуқӣ ва рушди давлатдории миллӣ сабт гардидааст. Маҳз дар ҳамин рӯз тавассути раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид, ки он на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки таҷассумгари иродаи сиёсӣ, ормонҳои таърихӣ ва интихоби роҳи минбаъдаи рушди давлати соҳибистиқлоли тоҷикон ба шумор меравад. Аҳаммияти ин рӯйдоди таърихиро танҳо бо қабули як санади меъёрии ҳуқуқӣ маҳдуд кардан аз нигоҳи сиёсӣ ва илмӣ дуруст нест, зеро Конститутсия дар шароити мураккаби ташаккули давлатдории миллӣ, буҳрони сиёсӣ ва зарурати барқарор намудани сулҳу субот заминаҳои ҳуқуқии муттаҳидсозии ҷомеа, таҳкими пояҳои давлатдорӣ ва эҳёи ниҳодҳои давлатиро фароҳам овард.

Бо такя ба таҳлили таърихию ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва сохтории раванди давлатсозӣ метавон хулоса намуд, ки қабули Конститутсия марҳилаи муҳими гузариш аз низоми пешинаи сиёсӣ ба низоми нави давлатдории миллӣ маҳсуб меёбад. Дар он принсипҳои асосии соҳибихтиёрии давлатӣ, волоияти қонун, таҷзияи ҳокимияти давлатӣ, эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, баробарҳуқуқии миллату халқиятҳо ва масъулияти давлат дар назди ҷомеа муқаррар карда шудаанд. Мувофиқи моддаи 1-и Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона буда, давлати иҷтимоӣ низ мебошад. Ин меъёрҳо танҳо мафҳумҳои назариявию ҳуқуқӣ набуда, балки принсипҳои бунёдие мебошанд, ки бояд фаъолияти тамоми мақомоти давлатӣ, муносибатҳои ҷамъиятӣ ва раванди рушди кишвар бар пояи онҳо амалӣ гарданд.

Яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои сиёсӣ ва таърихии Конститутсия дар он ифода меёбад, ки халқро сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф намуда, соҳибихтиёрии халқро ҳамчун асоси низоми конститутсионӣ муқаррар кардааст. Ин меъёр аҳаммияти хосса дорад, зеро давлатдорӣ дар шароити муосир танҳо дар сурати мавҷуд будани эътимоди ҷомеа ба ниҳодҳои давлатӣ, эҳтиром ба қонун ва иштироки фаъоли шаҳрвандон дар ҳаёти сиёсиву ҷамъиятӣ метавонад устувор бошад. Аз ин рӯ, моҳияти воқеии соҳибихтиёрии халқ на танҳо дар иштироки шаҳрвандон дар интихобот ва раъйпурсӣ, балки дар дарки масъулияти ҳар як шахс барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ, риояи қонун ва саҳмгузорӣ дар рушди ҷомеа низ таҷассум меёбад.

Дар заминаи таҳлили низоми конститутсионӣ махсусан бояд таъкид намуд, ки Тоҷикистон баъди қабули Конститутсия раванди такмили сохтори давлатдорӣ ва низоми қонунгузориро пайгирона идома дод. Ба Конститутсия солҳои 1999, 2003 ва 2016 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин ислоҳот аз нигоҳи таърихӣ ва ҳуқуқӣ марҳилаҳои муҳими мутобиқсозии низоми конститутсионӣ ба шароити тағйирёбандаи сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии кишвар ба шумор мераванд. Аз ҷумла, ислоҳоти соли 1999 барои ташаккули парламенти касбии думаҷлиса замина гузошт. Тағйиру иловаҳои минбаъда бошанд, ба такмили сохтори мақомоти давлатӣ, низоми ҳуқуқӣ ва таҳкими кафолатҳои конститутсионӣ равона гардиданд. Муҳим он аст, ки раванди такмили қонунгузорӣ ҳамеша бо талаботи замон, манфиатҳои ҷомеа ва меъёрҳои адолати ҳуқуқӣ ҳамоҳанг бошад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии босуръати муносибатҳои байналмилалӣ нақши Конститутсия дар ҳифзи истиқлолияти давлатӣ, манфиатҳои миллӣ ва амнияти ҷомеа боз ҳам муҳимтар мегардад. Таҳдидҳои муосир имрӯз на танҳо хусусияти ҳарбӣ ва сиёсӣ, балки ҷанбаҳои иқтисодӣ, иттилоотӣ, фарҳангӣ ва идеологӣ низ доранд. Паҳншавии ифротгароӣ, терроризм, хурофотпарастӣ, ҷинояткории муташаккилона, коррупсия ва таъсири манфии иттилооти бардурӯғ метавонанд ба суботи сиёсӣ ва ваҳдати иҷтимоӣ таъсири ҷиддӣ расонанд. Дар чунин шароит эҳтиром ба Конститутсия, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва ташаккули тафаккури миллӣ аз ҷумлаи омилҳои муҳимми ҳифзи амнияти давлат ва ҷомеа ба ҳисоб мераванд. Вале бояд дарк намуд, ки муқовимат ба чунин таҳдидҳо танҳо бо андешидани чораҳои ҳуқуқӣ маҳдуд намешавад. Он ҳамчунин таҳкими низоми маориф, рушди тафаккури интиқодӣ, тарбияи ватандӯстӣ ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандиро тақозо менамояд.

Ҷанбаи дигари калидии Конститутсия эътирофи инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад. Ин принсип мазмуни иҷтимоӣ ва инсондӯстонаи давлатдории муосирро муайян намуда, ҳимояи шаъну шараф, озодӣ, баробарӣ ва манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро ба яке аз вазифаҳои муҳимтарини давлат табдил медиҳад. Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар, самаранокии низоми конститутсионӣ бояд на танҳо аз рӯйи шумораи қонунҳои қабулшуда ё сохтори мақомоти давлатӣ, балки пеш аз ҳама аз рӯйи сатҳи амалишавии ҳуқуқу озодиҳои инсон, дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ, таъмини баробарии ҳама дар назди қонун ва сифати хизматрасониҳои давлатӣ арзёбӣ гардад. Волоияти қонун танҳо дар сурате воқеӣ ва муассир мегардад, ки талаботи он нисбат ба ҳамаи шаҳрвандон ва намояндагони мақомоти давлатӣ баробар татбиқ карда шавад.

Ҳамзамон, таҳлили илмии аҳаммияти Конститутсия моро водор месозад, ки ба масъалаи фарқияти байни меъёрҳои ҳуқуқӣ ва амалияи татбиқи онҳо низ таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир намоем. Қабули қонунҳои мукаммал худ аз худ кафолати ташаккули ҷомеаи адолатпарвар шуда наметавонад. Барои татбиқи самараноки ҳадафҳои конститутсионӣ фаъолияти шаффофу масъулиятноки мақомоти давлатӣ, муборизаи воқеӣ ва пайгирона бо коррупсия, таъмини адолати судӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, баланд бардоштани сифати идоракунии давлатӣ ва тақвияти назорати ҷамъиятӣ зарур мебошад. Маҳз мутобиқати амалияи идоракунии давлатӣ ба талаботи Конститутсия метавонад эътимоди шаҳрвандонро ба қонун ва ниҳодҳои давлатӣ таҳким бахшад. Аз ин ҷиҳат, Конститутсия на танҳо дастоварди бузурги таърихӣ, балки масъулияти доимии давлат ва ҷомеа дар назди наслҳои имрӯз ва оянда низ мебошад.

Дар маҷмуъ, Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон моро ба бознигарии роҳи тайкардаи давлатдорӣ, арзёбии дастовардҳои миллӣ ва муайян намудани вазифаҳои минбаъда ҳидоят менамояд. Арҷгузорӣ ба ин санади тақдирсоз набояд танҳо дар баргузории чорабиниҳои идона маҳдуд гардад, балки пеш аз ҳама бояд дар эҳтироми воқеӣ ба қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ва саҳмгузорӣ дар ободии Ватан таҷассум ёбад. Ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дарк намояд, ки истиқлолияти давлатӣ, сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва рушди устувор арзишҳои бузурги миллӣ мебошанд, ки ҳифзу таҳкими онҳо масъулияти муштараки тамоми ҷомеаро тақозо менамояд. Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ин масъулиятро дар қолаби низоми муайяни арзишҳо ва меъёрҳои ҳатмии давлатдорӣ таҷассум намудааст. Аз ин рӯ, ҳифзи Конститутсия, эҳтиром ба арзишҳои он ва таъмини волоияти қонун вазифаи муҳимми ҳар як фарди ватандӯст буда, омили асосии таҳкими давлатдории миллӣ ва бунёди Тоҷикистони пешрафта, ободу осуда ва соҳибиқтидор ба шумор меравад.

 

А. ШОЙИМҚУЛОВ,

омӯзгори ДДМИТ