Дар таърихи давлатдорӣ қудрати давлат танҳо бо имкониятҳои иқтисодӣ, захираҳои табиӣ, шумораи аҳолӣ ё иқтидори сохторҳои идоракунӣ муайян карда намешавад. Яке аз меъёрҳои муҳими устувории давлат эътимоди шаҳрвандон ба қонун, адолат ва фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ мебошад. Ҳар қадаре ки муносибатҳои ҷамъиятӣ бар пояи қонуният, шаффофият ва масъулият ташкил шаванд, ҳамон андоза заминаи рушди устувор ва пешрафти ҷомеа мустаҳкам мегардад. Дар муқобил, коррупсия метавонад ин муносибатҳоро заиф намуда, байни давлат ва шаҳрвандон фосилаи иҷтимоӣ ба вуҷуд орад.

Коррупсия танҳо гирифтани пора ё истифодаи ғайриқонунии мансаб барои ба даст овардани манфиати шахсӣ нест. Он падидаест, ки ба низоми идоракунӣ, тақсимоти захираҳои ҷамъиятӣ, рақобати иқтисодӣ, сифати хизматрасониҳои давлатӣ ва муносибати шаҳрвандон ба адолат таъсир мерасонад. Вақте ки имкониятҳои қонунӣ бо робитаҳои шахсӣ, манфиатҳои гурӯҳӣ ё манфиатҳои молиявӣ иваз мешаванд, арзиши дониш, меҳнат, қобилият ва садоқат ба ҷомеа коҳиш меёбад.

Хатари асосии коррупсия дар он аст, ки он метавонад мақсади фаъолияти давлатиро аз хизмат ба ҷомеа ба гирифтани манфиати шахсӣ тағйир диҳад. Дар чунин ҳолат, шаҳрванд эҳсос мекунад, ки барои ҳалли масъалаи худ на риояи қонун, балки пайдо кардани робитаи зарурӣ ё пардохти маблағи ғайрирасмӣ муҳим шудааст. Ин вазъият на танҳо ҳуқуқи шаҳрвандонро маҳдуд мекунад, балки принсипи баробарии ҳамаи одамонро дар назди қонун низ зери суол мегузорад.

Аз ин лиҳоз, мубориза бо коррупсия танҳо вазифаи мақомоти махсус нест. Он ба сифати қонунгузорӣ, фаъолияти судҳо, назорати молиявӣ, шаффофияти хароҷоти давлатӣ, тартиби қабули қарорҳо ва масъулияти шахсии роҳбарон алоқаманд аст. Муқовимати муассир замоне шакл мегирад, ки пешгирии қонуншиканӣ дар тамоми марҳилаҳои идоракунӣ ба меъёри доимӣ табдил ёбад.

Яке аз омилҳои муҳими пешгирии коррупсия ташаккули фарҳанги масъулият мебошад. Ин фарҳанг дар он зоҳир мегардад, ки корманди давлатӣ аз ваколати худ ҳамчун амонат истифода бурда, онро воситаи манфиатҷӯии шахсӣ намешуморад. Мансаб бояд бо меъёрҳои касбият, поквиҷдонӣ, бетарафӣ ва эҳтиром ба шаҳрвандон ҳамроҳ бошад.

Масъулияти роҳбарон инчунин дар муносибат ба пешгирии қонуншиканӣ зоҳир мегардад. Агар камбудиҳо сари вақт муайян, сабабҳои онҳо таҳлил ва чораҳои ислоҳӣ андешида шаванд, эҳтимоли такрори чунин ҳолатҳо камтар мегардад. Аммо агар мушкилот танҳо дар сатҳи ҳисобот пинҳон карда шаванд, сабабҳои аслӣ боқӣ монда, ислоҳоти идоракунӣ натиҷаи зарурӣ намедиҳад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи муқовимат ба коррупсия дар санадҳои ҳуқуқӣ ва сиёсати давлатӣ ҷойгоҳи муайян дорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» асосҳои ташкилию ҳуқуқии ин фаъолиятро муайян мекунад. Ҳамчунин, Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия барои давраи то соли 2030 ҳамчун санади муҳими сиёсӣ ва ташкилӣ самтҳои пешгирии ин падидаро муайян менамояд.

Барои баланд бардоштани самаранокии муқовимат ба коррупсия чанд самти муҳимро метавон ҷудо намуд: - такмили назорати молиявӣ ва аудити мустақил дар доираи қонун, таҳлили хавфҳои коррупсионӣ дар соҳаҳое, ки қарорҳои маъмурӣ ва маблағҳои зиёд мавҷуданд, таъмини шаффофияти расмиёти давлатӣ, баланд бардоштани касбият ва маърифати ҳуқуқии хизматчиёни давлатӣ, фароҳам овардани шароити бехатар ва қонунӣ барои хабар додан дар бораи ҳолатҳои эҳтимолии коррупсия.

Ҳамзамон, фаъолияти мақомоти муборизабаранда бояд ба қонун, далел ва риояи ҳуқуқи инсон такя кунад. Муқовимат ба коррупсия набояд ба воситаи муносибати худсарона ё айбдоркунии беасос табдил ёбад. Маҳз риояи тартиби қонунӣ ва баррасии воқеъбинонаи далелҳо эътимод ба адолати ҳуқуқиро мустаҳкам менамояд.

Тарбияи зиддикоррупсионӣ танҳо бо суханронӣ ё чорабиниҳои расмӣ маҳдуд намешавад. Он бояд дар рафтори омӯзгор, роҳбар, корманди давлатӣ ва ҳар узви ҷомеа таҷассум ёбад. Вақте ки ҷавонон байни сухан ва амал мувофиқат мебинанд, эътимоди онҳо ба арзишҳои ахлоқӣ ва ҳуқуқӣ бештар мешавад.

Яке аз шартҳои муҳими идоракунии муосир дастрас будани иттилооти ҷамъиятӣ дар доираи талаботи қонун мебошад. Шаффофият ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки дар бораи тартиби қабули қарорҳо, истифодаи маблағҳои давлатӣ ва натиҷаи иҷрои барномаҳо маълумоти бештар дошта бошанд. Ин раванд на танҳо имконияти назоратро зиёд мекунад, балки ба беҳтар шудани сифати қарорҳои идоракунӣ низ мусоидат менамояд.

Давлати устувор ба қонуни эҳтиромшуда, ниҳодҳои масъул ва шаҳрвандони огоҳ такя мекунад. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия бояд на танҳо вазифаи сохторҳои давлатӣ, балки меъёри рафтори ҳар шахсе бошад, ки манфиати ҷомеа ва ояндаи кишварро аз манфиати ғайриқонунии шахсӣ боло мегузорад. Маҳз дар ҳамин роҳ эътимоди ҷамъиятӣ мустаҳкам шуда, барои рушди адолат, субот ва пешрафти давлат заминаи боэътимод фароҳам меояд.

 

Фахриддин РАҲИМОВ,

устоди кафедраи иқтисоди сабз  ва захираҳои табиии ДДМИТ