Коррупсия яке аз мушкилоти глобалии замони муосир ба ҳисоб рафта, ба ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ – иқтисодиёт, сиёсат, маориф, тандурустӣ ва низоми ҳуқуқӣ таъсири манфӣ мерасонад. Ин падида на танҳо ба давлатҳои рӯ ба тараққӣ, балки ба кишварҳои пешрафта низ хос буда, сарҳади миллӣ надорад. Аз ин рӯ, ҷомеаи ҷаҳонӣ мубориза бар зидди коррупсияро ҳамчун вазифаи муҳими байналмилалӣ эътироф намуда, соли 2003 Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид бар зидди коррупсияро қабул кард.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки роҳи бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоиро пеш гирифтааст, муқовимат ба коррупсия аҳамияти махсус дорад. Зеро коррупсия эътимоди шаҳрвандонро ба мақомоти давлатӣ коҳиш медиҳад, фазои сармоягузориро бад мекунад ва ба амалӣ гардидани ҳадафҳои стратегии миллӣ монеа эҷод менамояд. Мақсади ин мавод таҳлили илмии мафҳум, сабабҳо, оқибатҳо ва роҳҳои пешгирии коррупсия мебошад.

Истилоҳи «коррупсия» аз калимаи лотинии «corruptio» гирифта шуда, маънои «вайронкунӣ», «фасодзанӣ» ва «пора додан» -ро дорад. Дар адабиёти илмӣ таърифҳои гуногуни коррупсия мавҷуданд. Бонки Ҷаҳонӣ коррупсияро ҳамчун сӯиистифода аз мансаби давлатӣ барои манфиати шахсӣ муайян мекунад. Созмони байналмилалии Transparency International доираи ин мафҳумро васеътар фаҳмида, онро сӯиистифода аз ваколатҳои супоридашуда ба манфиати шахсӣ меномад, ки на танҳо бахши давлатӣ, балки бахши хусусиро низ фаро мегирад.

Тибқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон, коррупсия ҳамчун истифодаи ғайриқонунии мақоми хизматӣ ва имкониятҳои вобаста ба он аз ҷониби шахсони ваколатдор бо мақсади ба даст овардани неъматҳои моддӣ ва ғайримоддӣ, имтиёзҳо ва бартариҳо барои худ ё барои шахсони сеюм, инчунин пешниҳоди ғайриқонунии чунин неъматҳо ба ин шахсон фаҳмида мешавад. Аз ин таъриф бармеояд, ки коррупсия ду тарафи фаъол дорад: шахсе, ки ваколати худро «мефурӯшад» ва шахсе, ки онро «мехарад».

Олими амрикоӣ Роберт Клитгаард моҳияти коррупсияро бо формулаи машҳури худ ифода кардааст: Коррупсия = Монополия + Ихтиёрдорӣ – Ҳисобдиҳӣ. Мувофиқи ин формула, ҳар қадар шахси мансабдор ҳокимияти инҳисорӣ ва ихтиёри васеи қабули қарор дошта бошад ва дар баробари ин ҳисобдиҳию шаффофият суст бошад, хавфи коррупсия ҳамон қадар баланд мегардад. Ин формула то имрӯз барои таҳияи сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳамчун асоси методологӣ истифода мешавад.

Коррупсия дар шаклҳои гуногун зоҳир мегардад. Шаклҳои асосии он инҳоянд: порахӯрӣ (гирифтан ва додани пора), тамаъҷӯӣ, азхудкунӣ ва исрофи амволи давлатӣ, сӯиистифода аз ваколатҳои хизматӣ, хешутаборбозӣ (непотизм), маҳалгароӣ, фаъолияти ғайриқонунии соҳибкорӣ аз ҷониби хизматчиёни давлатӣ ва лоббизми ғайриқонунӣ. Дар илм инчунин коррупсияи «маишӣ» (дар сатҳи хизматрасониҳои ҳаррӯза) ва коррупсияи «сиёсӣ» ё «элитавӣ» (дар сатҳи қабули қарорҳои калони давлатӣ) аз ҳам фарқ карда мешаванд.

Сабабҳои пайдоиш ва паҳншавии коррупсия бисёрҷабҳа мебошанд. Сабабҳои иқтисодӣ ба сатҳи пасти музди меҳнати хизматчиёни давлатӣ, нобаробарии даромадҳо ва бахши васеи иқтисодиёти пинҳонӣ вобастаанд. Сабабҳои ҳуқуқӣ дар номукаммалии қонунгузорӣ, мавҷудияти меъёрҳои дутарафа ва номуайян, инчунин дар ногузир набудани ҷазо зоҳир мешаванд. Сабабҳои идоравӣ ба мураккабии расмиёти маъмурӣ, бюрократизм ва набудани шаффофият дар фаъолияти мақомот алоқаманданд.

Ба қатори сабабҳои муҳим омилҳои иҷтимоию фарҳангӣ низ дохил мешаванд. Сатҳи пасти маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, таҳаммулпазирии ҷомеа нисбат ба пора ҳамчун «тӯҳфа» ё «миннатдорӣ» ва анъанаҳои хешутаборӣ ба решадор шудани коррупсия мусоидат мекунанд. Ҳамин тариқ, коррупсия на танҳо ҷинояти алоҳида, балки падидаи мураккаби иҷтимоӣ мебошад, ки мубориза бо он равиши маҷмӯиро талаб мекунад.

Оқибатҳои коррупсия хеле васеъ ва хатарноканд. Дар соҳаи иқтисодӣ коррупсия хароҷоти соҳибкоронро зиёд мекунад, рақобати солимро вайрон менамояд, сармоягузории хориҷиро коҳиш медиҳад ва ба кам шудани даромадҳои буҷети давлатӣ оварда мерасонад. Маблағҳое, ки бояд ба сохтмони мактабҳо, беморхонаҳо ва роҳҳо равона шаванд, ба кисаи шахсони алоҳида меафтанд.

Дар соҳаи иҷтимоӣ коррупсия нобаробариро афзун намуда, дастрасии аҳолии камбизоатро ба хизматрасониҳои маориф ва тандурустӣ маҳдуд мекунад. Вақте ки дипломҳо ва ҷойҳои корӣ на ба донишу қобилият, балки ба пул ва робита вобаста мешаванд, сифати сармояи инсонӣ паст мегардад. Дар соҳаи сиёсӣ коррупсия эътимоди мардумро ба давлат ва қонун суст мекунад, ба принсипи волоияти қонун зарба мезанад ва метавонад ҳатто ба амнияти миллӣ таҳдид кунад, зеро бо ҷинояткории муташаккил, қочоқи маводи мухаддир ва терроризм робитаи зич дорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи истиқлолият заминаи ҳуқуқии мубориза бо коррупсияро ташаккул додааст. Санади асосии ин соҳа Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия» (соли 2005) мебошад, ки мафҳумҳо, принсипҳо, субъектҳои мубориза, ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ ва ҷавобгарӣ барои онҳоро муайян мекунад. Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҷиноятҳои коррупсионӣ, аз ҷумла гирифтан ва додани пора, сӯиистифода аз ваколатҳои хизматӣ ва азхудкунии амвол ҷавобгарии ҷиноятиро пешбинӣ менамояд.

Тоҷикистон ба Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид бар зидди коррупсия ҳамроҳ шуда, ӯҳдадор гардидааст, ки қонунгузории миллиро ба стандартҳои байналмилалӣ мутобиқ намояд. Соли 2007 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия таъсис дода шуд, ки мақоми махсусгардонидашудаи давлатӣ дар ин самт ба ҳисоб меравад. Инчунин, дар кишвар стратегияҳо ва барномаҳои давлатии муқовимат ба коррупсия қабул гардида, тартиби пешниҳоди эъломияи даромад ва амволи хизматчиёни давлатӣ, экспертизаи зиддикоррупсионии санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва арзёбии хавфҳои коррупсионӣ дар мақомоти давлатӣ ҷорӣ карда шудаанд.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки танҳо бо чораҳои ҷазодиҳӣ коррупсияро бартараф кардан ғайриимкон аст. Самаранокии мубориза бо коррупсия аз пешгирии он вобаста мебошад. Самти аввалиндараҷа ин таъмини шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ ва кушода будани иттилоот дар бораи қарорҳо, хариди давлатӣ ва истифодаи маблағҳои буҷетӣ мебошад.

Самти дуюм рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ аст. Ҷорӣ намудани «ҳукумати электронӣ», равзанаи ягона, пардохтҳои ғайринақдӣ ва хариди электронии давлатӣ тамоси бевоситаи шаҳрвандро бо мансабдор кам намуда, имконияти тамаъҷӯиро маҳдуд месозад. Самти сеюм такмили низоми хизмати давлатӣ мебошад: интихоби кадрҳо дар асоси озмуни шаффоф, баланд бардоштани музди меҳнат, ротатсияи кормандон дар вазифаҳои хавфнок ва риояи ахлоқи касбӣ.

Самти чорум ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва маънавии ҷомеа ба ҳисоб меравад. Тарбияи наврасону ҷавонон дар рӯҳияи муросонапазирӣ нисбат ба коррупсия, гузаронидани дарсҳо ва чорабиниҳои маърифатӣ дар муассисаҳои таълимӣ, инчунин нақши фаъоли воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ дар ошкор намудани ҳолатҳои коррупсионӣ аҳамияти калон доранд. Ҳимояи шахсоне, ки дар бораи ҳуқуқвайронкуниҳо хабар медиҳанд, низ шарти муҳими муваффақият аст.

Ниҳоят, принсипи ногузирии ҷазо бояд дар амал таъмин карда шавад. Ҳар як ҳуқуқвайронкунии коррупсионӣ, новобаста аз мақоми шахс, бояд баҳои одилонаи ҳуқуқӣ гирад ва амволи бо роҳи ғайриқонунӣ бадастоварда мусодира ва ба давлат баргардонида шавад. Ҳамкории байналмилалӣ дар баргардонидани дороиҳо ва табодули иттилоот низ ҷузъи ҷудонашавандаи ин сиёсат мебошад.

Таҳлили гузаронидашуда нишон медиҳад, ки коррупсия падидаи мураккаби иҷтимоию ҳуқуқӣ буда, решаҳои иқтисодӣ, идоравӣ ва фарҳангӣ дорад ва ба рушди устувори давлат таҳдиди ҷиддӣ мегузорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи ҳуқуқӣ ва институтсионалии мубориза бо онро ташаккул додааст, вале самаранокии ин мубориза аз татбиқи пайгиронаи қонунҳо, шаффофияти идоракунӣ, рақамикунонии хизматрасониҳо ва пеш аз ҳама аз сатҳи маърифати ҳуқуқии ҳар як шаҳрванд вобаста аст. Мубориза бо коррупсия вазифаи на танҳо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки вазифаи тамоми ҷомеа мебошад.

 

Мадина САФАРЗОДА,

ассистенти кафедраи менеҷменти молиявӣ