Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ экстремизм ва терроризм ба қатори таҳдидҳои мураккаб ва бисёрҷанбаи амнияти байналмилалӣ ва миллӣ дохил мешаванд. Ин зуҳурот на танҳо ба ҳаёти инсон, суботи сиёсӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ таъсири манфӣ мерасонанд, балки ба рушди иқтисодӣ, амнияти иттилоотӣ, ҳамгироии иҷтимоӣ ва низоми арзишҳои ҷомеа низ халал ворид мекунанд. Хусусияти фаромиллӣ пайдо намудани фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ, истифодаи технологияҳои рақамӣ барои паҳн кардани ғояҳои ифротӣ ва ҷалби ҷавонон зарурати таҳияи усулҳои илмӣ, низомнок ва ҳамаҷонибаи муқовиматро ба миён овардааст.

Экстремизм ҳамчун амали иҷтимоию сиёсӣ бо ифротгароии мафкуравӣ, таҳаммулнопазирӣ нисбат ба гуногунандешӣ ва дар баъзе шаклҳо бо даъват ба истифодаи усулҳои ғайриқонунӣ ва зӯроварона барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ, идеологӣ ё дигар мақсадҳо тавсиф мешавад. Дар таҳлили илмии ин падида зарур аст, ки экстремизм аз мухолифати сиёсӣ, эътирози осоишта ва гуногунандешии қонунӣ фарқ карда шавад, зеро мавҷудияти ақидаҳои мухталиф худ аз худ нишонаи ифротгароӣ ба ҳисоб намеравад.

Терроризм бошад, падидаи зӯроваронаест, ки дар он амалҳои дорои хусусияти террористӣ бо мақсади тарсонидани аҳолӣ, таъсир расонидан ба қабули қарорҳои сиёсӣ ё расидан ба ҳадафҳои муайян истифода мешаванд. Аз ин рӯ, экстремизм ва терроризм мафҳумҳои ба ҳам алоқаманданд, вале аз ҷиҳати мазмун ва шаклҳои зуҳурот яксон нестанд. Экстремизм метавонад заминаи мафкуравии баъзе шаклҳои зӯроварии сиёсӣ гардад, аммо на ҳар гуна ифротгароии ақидавӣ ҳатман ба терроризм оварда мерасонад.

Таҳлили илмии экстремизм ва терроризм нишон медиҳад, ки пайдоиши онҳо натиҷаи таъсири маҷмӯи омилҳои ба ҳам алоқаманд мебошад. Ба ин омилҳо шароити иҷтимоию иқтисодӣ, муҳити сиёсӣ, хусусиятҳои равонӣ, сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, таъсири муҳити иттилоотӣ ва фаъолияти шабакаҳои ифротгаро дохил мешаванд. Ҳеҷ яке аз ин омилҳо дар алоҳидагӣ сабаби ҳатмии ифротгароӣ нест. Таъсири онҳо вобаста ба шароити мушаххаси иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ метавонад тағйир ёбад.

Яке аз самтҳои муҳими таҳлили ин масъала осебпазирии иҷтимоӣ мебошад. Бекорӣ, маҳдуд будани имкониятҳои рушди шахсӣ, эҳсоси канорагирӣ аз ҷомеа ва паст будани эътимод ба ниҳодҳои ҷамъиятӣ метавонанд шароитеро ба вуҷуд оваранд, ки гурӯҳҳои ифротгаро аз он сӯиистифода мекунанд. Бо вуҷуди ин, робитаи байни мушкилоти иқтисодӣ ва ифротгароӣ мустақим ва яксон нест. Бинобар ин, ҳангоми таҳлили сабабҳои пайдоиши ин зуҳурот бояд хусусиятҳои маҳаллӣ, омилҳои фарҳангӣ ва таҷрибаи шахсии одамон низ ба назар гирифта шаванд.

Омили дигари муҳим радикализатсияи мафкуравӣ мебошад. Дар ин раванд шахс тадриҷан зери таъсири ақидаҳои тундрав қарор гирифта, воқеиятро аз мавқеи тафаккури дуқутбӣ, яъне тақсим кардани одамон ба гурӯҳҳои «мо» ва «онҳо», арзёбӣ мекунад. Дар чунин муҳит таҳаммулнопазирӣ нисбат ба ақидаҳои дигар афзоиш ёфта, истифодаи зӯроварӣ метавонад ҳамчун воситаи қобили қабул муаррифӣ гардад. Ин раванд барои ташаккули ҷаҳонбинии ифротӣ ва коҳиш ёфтани қобилияти таҳлили мустақилонаи шахс замина фароҳам меорад.

Дар асри рақамӣ муҳити иттилоотӣ низ аҳаммияти махсус пайдо кардааст. Шабакаҳои иҷтимоӣ имконият медиҳанд, ки маводи ифротӣ бо суръати баланд паҳн гардида, гурӯҳҳои ҳамфикр ташкил шаванд ва ба шуури истифодабарандагон таъсири мақсаднок расонида шавад. Алгоритмҳои тавсиядиҳанда дар баъзе ҳолатҳо метавонанд тамошои такрории муҳтавои ҳамсонро зиёд кунанд, ҳарчанд таъсири онҳо ба раванди радикализатсия аз шароити инфиродӣ ва иҷтимоӣ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани саводнокии рақамӣ, фарҳанги истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ ва қобилияти санҷидани эътимоднокии иттилоот аҳаммияти стратегӣ дорад.

Муқовимати самаранок ба экстремизм ва терроризм бояд ба принсипи муносибати маҷмуӣ асос ёбад. Ин муносибат на танҳо вокуниш ба амалҳои аллакай содиршуда, балки пешгирии омилҳои хавф, ҳифзи гурӯҳҳои осебпазир ва ташаккули муҳити устувори иҷтимоиро низ дар бар мегирад.

Самти аввал такмили заминаи ҳуқуқӣ ва таҳкими волоияти қонун мебошад. Қонунгузории мукаммал, фаъолияти касбии мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, ҳамоҳангсозии байниидоравӣ ва риояи меъёрҳои мурофиавӣ барои ошкор ва пешгирӣ намудани ҷиноятҳои террористӣ аҳаммияти калон доранд. Ҳамзамон, татбиқи чораҳои ҳуқуқӣ бояд асоснок, мутаносиб ва мутобиқ ба талаботи қонунгузорӣ бошад. Риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон дар ин раванд яке аз шартҳои асосии таъмини адолат ва эътимоди ҷомеа ба ниҳодҳои давлатӣ ба ҳисоб меравад.

Самти дуюм пешгирии иҷтимоӣ ва маърифатӣ мебошад. Баланд бардоштани сатҳи саводнокии ҳуқуқӣ, рушди тафаккури интиқодӣ, тарбияи таҳаммулпазирӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои мусоиди таҳсилу шуғл метавонанд сатҳи осебпазирии ҷомеаро коҳиш диҳанд. Муассисаҳои таълимӣ бояд ба хонандагону донишҷӯён на танҳо донишҳои назариявӣ диҳанд, балки қобилияти таҳлили далелҳо, муқоисаи манбаъҳои иттилоотӣ ва шинохтани усулҳои манипулятсияи иттилоотиро низ омӯзонанд. Ташаккули чунин малакаҳо барои пешгирии таъсири ғояҳои ифротӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

Самти сеюм таъмини амнияти иттилоотӣ мебошад. Дар ин замина, санҷиши манбаъҳои иттилоотӣ, баланд бардоштани саводнокии расонаӣ, ошкор намудани хабарҳои бардурӯғ ва пешгирии паҳншавии даъватҳои зӯроварона аҳаммияти калон доранд. Муқовимат дар фазои иттилоотӣ бояд тавассути пешниҳоди маълумоти боэътимод, шарҳи илмии масъалаҳо ва таҳкими фарҳанги муколама амалӣ гардад, на бо роҳи маҳдудсозии беасоси гуногунандешӣ ва озодии баён.

Самти чорум тақвияти ҳамкории оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва мақомоти давлатӣ мебошад. Муносибати эътимоднок бо ҷавонон, дастгирии равонӣ ва иҷтимоӣ, фароҳам овардани шароити мусоид барои иштироки онҳо дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва сари вақт муайян намудани нишонаҳои ҷалбшавӣ ба гурӯҳҳои зӯроварона дар пешгирии радикализатсия нақши муҳим мебозанд. Ҳангоми зарурат татбиқи чораҳои барқарорсозӣ ва бозҳамгироии иҷтимоии шахсони осебпазир низ бояд ба назар гирифта шавад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзи сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, истиқлолияти давлатӣ ва амнияти шаҳрвандон аз ҷумлаи вазифаҳои афзалиятнок ба шумор меравад. Таҷрибаи таърихии кишвар нишон медиҳад, ки сулҳу субот ва ҳамдигарфаҳмӣ барои рушди устувор, беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва таҳкими ниҳодҳои давлатӣ аҳаммияти ҳалкунанда доранд.

Дар ин замина, татбиқи сиёсати пешгирикунанда бояд ба таҳкими маърифати ҳуқуқӣ, рушди имкониятҳои ҷавонон, баланд бардоштани сифати таълим, дастгирии ташаббусҳои ҷамъиятӣ ва ташаккули муҳити солими иттилоотӣ равона карда шавад. Ҳамкории муассири ниҳодҳои давлатӣ бо муассисаҳои таълимӣ, оилаҳо ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ имкон медиҳад, ки омилҳои хавф сари вақт муайян гардида, роҳҳои мувофиқи пешгирии онҳо интихоб карда шаванд.

Ҳамзамон, самаранокии сиёсати муқовимат ба экстремизм ва терроризм бояд тавассути нишондиҳандаҳои мушаххас арзёбӣ гардад. Ба чунин нишондиҳандаҳо сатҳи огоҳии ҳуқуқии аҳолӣ, дастрасӣ ба таҳсил ва шуғл, эътимоди шаҳрвандон ба ниҳодҳои давлатӣ, сифати ҳамкории иҷтимоӣ ва натиҷаҳои барномаҳои пешгирикунанда дохил шуда метавонанд. Чунин равиш имкон медиҳад, ки қарорҳои қабулшаванда на танҳо ба фарзияҳо, балки ба далелҳо ва натиҷаҳои санҷидашаванда асос ёбанд.

Ҳамин тариқ, экстремизм ва терроризм падидаҳои мураккаби иҷтимоию сиёсӣ буда, муқовимат ба онҳо муносибати илмӣ, низомнок ва дарозмуддатро талаб мекунад. Таҳлили сабабҳои пайдоиши ин зуҳурот, муайян намудани омилҳои хавф, таҳкими заминаи ҳуқуқӣ, рушди маърифати ҷомеа ва таъмини амнияти иттилоотӣ аз унсурҳои асосии чунин муносибат ба ҳисоб мераванд.

Муқовимати устувор танҳо дар сурати ҳамоҳангии чораҳои ҳуқуқӣ бо тадбирҳои иҷтимоӣ, таълимӣ ва фарҳангӣ метавонад натиҷаи дилхоҳ диҳад. Ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таҳаммулпазирӣ, адолати иҷтимоӣ ва иштироки фаъоли шаҳрвандон бояд ҳамчун принсипҳои бунёдии ин раванд эътироф шаванд.

Дар маҷмӯъ, пешгирии экстремизм ва терроризм на танҳо масъалаи таъмини амният, балки шарти муҳими рушди устувори давлат ва ҷомеа мебошад. Сармоягузорӣ ба дониш, тарбияи насли ҷавони масъулиятшинос, таҳкими ваҳдати миллӣ ва рушди тафаккури интиқодӣ заминаи боэътимоди ҳифзи сулҳу субот ва таъмини ояндаи осоиштаи Тоҷикистонро фароҳам меорад.

 

Умаралӣ БАҲРУЛЛОЗОДА,

ассистенти кафедраи математикаи олӣ