Конститутсия ҳамчун Қонуни асосии давлат ва ҷомеа заминаи ҳуқуқии ташаккули низоми давлатдорӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва рушди соҳаҳои муҳими ҳаёти ҷамъиятӣ ба ҳисоб меравад. Дар байни самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоии давлат соҳаи маориф, бахусус таҳсилоти олии касбӣ, мавқеи махсус дорад. Зеро рушди устувори иқтисодию иҷтимоии мамлакат, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва омода намудани мутахассисони соҳибкасб аз сатҳу сифати низоми маорифи миллӣ вобастагии зич дорад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккул ва рушди низоми миллии маориф заминаи муҳими ҳуқуқӣ фароҳам овардааст. Дар даврони соҳибистиқлолӣ низоми таҳсилоти олии касбии кишвар марҳилаҳои гуногуни рушдро паси сар намуда, дар омода намудани кадрҳои баландихтисос барои соҳаҳои иқтисодиёт, саноат, кишоварзӣ, тандурустӣ, фарҳанг ва идоракунии давлатӣ саҳми назаррас гузошта истодааст.

Яке аз ҳуқуқҳои муҳими конститутсионии инсон ҳуқуқ ба таҳсил мебошад. Мутобиқи моддаи 41-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳар шахс ҳуқуқи таҳсил дорад. Давлат таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро кафолат медиҳад ва дар доираи муқаррароти қонун барои гирифтани таҳсилоти ройгон дар муассисаҳои давлатии таълимии миёнаи умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ ва олии касбӣ замина фароҳам меорад.

Ин меъёри конститутсионӣ аҳаммияти бузурги иҷтимоӣ дошта, ба фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои гирифтани дониш ва азхуд намудани касбу ҳунар равона шудааст. Ҳуқуқ ба таҳсил яке аз омилҳои асосии рушди шахсият, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии илмии шаҳрвандон мебошад.

Татбиқи ҳуқуқи шаҳрвандон ба таҳсил аз давлат, муассисаҳои таълимӣ, омӯзгорон, падару модарон ва худи донишҷӯён масъулияти муайянро тақозо менамояд. Давлат вазифадор аст, ки барои рушди муассисаҳои таълимӣ, такмили заминаи моддию техникӣ, омода намудани омӯзгорони соҳибтахассус ва баланд бардоштани сифати таълим шароити мусоид фароҳам оварад.

Дар ин замина, Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки роҳнамои асосии рушди соҳаи маориф ва ташаккули ҷомеаи донишмеҳвар ба шумор меравад.

Таҳсилоти олии касбӣ яке аз омилҳои асосии рушди неруи инсонӣ ва иқтидори зеҳнии давлат мебошад. Маҳз дар донишгоҳу донишкадаҳо мутахассисоне омода карда мешаванд, ки минбаъд дар соҳаҳои идоракунии давлатӣ, соҳибкорӣ, истеҳсолот, илм, технология ва дигар бахшҳои ҳаёти ҷомеа фаъолият менамоянд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои муосир талабот ба мутахассисони дорои донишҳои амиқи назариявӣ, малакаҳои амалӣ, қобилияти таҳлилӣ, маҳорати истифодаи барномаҳои компютерӣ ва донистани забонҳои хориҷӣ рӯз ба рӯз меафзояд. Аз ин рӯ, муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бояд фаъолияти худро ба талаботи бозори меҳнат, пешрафти илму техника ва ниёзҳои иқтисоди миллӣ мутобиқ намоянд.

Таҳсилоти босифати олӣ барои ташаккули кадрҳои рақобатпазир замина мегузорад. Мутахассисони соҳибмаърифат метавонанд дар баланд бардоштани ҳосилнокии меҳнат, ҷорӣ намудани технологияҳои нав, истифодаи самараноки захираҳо ва рушди инноватсионии мамлакат саҳми арзанда гузоранд. Аз ин лиҳоз, рушди таҳсилоти олии касбӣ бояд ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ пайваста мавриди таваҷҷуҳ қарор дошта бошад.

Сифати таҳсилоти олӣ аз як қатор омилҳо, аз ҷумла сатҳи касбии омӯзгорон, мазмуни барномаҳои таълимӣ, имкониятҳои илмӣ-таҳқиқотӣ, шароити моддию техникӣ ва истифодаи усулҳои муосири таълим вобастагӣ дорад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои танзими ҳуқуқии муносибатҳои соҳаи маориф дар баробари Конститутсия қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ амал мекунанд. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаи олии таълимӣ» дар муайян намудани асосҳои ҳуқуқӣ ва танзими фаъолияти муассисаҳои таълимӣ аҳаммияти муҳим доранд.

Татбиқи самараноки меъёрҳои ҳуқуқӣ бояд ба беҳтар намудани сифати таълим, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои донишҷӯён, баланд бардоштани масъулияти касбии омӯзгорон ва тақвияти робитаи муассисаҳои таълимӣ бо корфармоён мусоидат намояд.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар ин самт мутобиқ намудани барномаҳои таълимӣ ба талаботи бозори меҳнат мебошад. Агар донишҷӯён дар баробари донишҳои назариявӣ таҷрибаи кофии амалӣ низ андӯхта бошанд, имконияти онҳо барои пайдо кардани ҷойи кор ва фаъолияти самараноки касбӣ бештар мегардад.

Дар ин росто, такмили стандартҳои давлатии таҳсилоти олии касбӣ, таҷдиди барномаҳо ва нақшаҳои таълимӣ, рушди низоми кредитии таҳсилот, тавсеаи имкониятҳои таҳсилоти дуалӣ ва модулӣ, баланд бардоштани сатҳи омодагии касбии хатмкунандагон ва тақвияти ҳамкории муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бо корфармоён аҳаммияти махсус доранд.

Ҳамзамон, рушди фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ аҳаммияти хосса дорад. Донишгоҳҳо бояд на танҳо марказҳои таълим, балки макони тавлиди ғояҳои нав, таҳияи пешниҳодҳои илмӣ ва дарёфти роҳҳои ҳалли масъалаҳои иқтисодию иҷтимоии мамлакат бошанд. Тақвияти робитаи илм бо истеҳсолот, ҷалби донишҷӯён ба корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти эҷодии онҳо аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ ба ҳисоб мераванд.

Яке аз вазифаҳои муҳими муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва риояи қонун мебошад.

Конститутсия ҳамчун Қонуни асосии давлат бояд дар раванди таълиму тарбияи донишҷӯён мавқеи муҳим дошта бошад. Донистани ҳуқуқу озодиҳои инсон, уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ва асосҳои сохтори конститутсионии давлат барои ташаккули шахсияти масъул, худогоҳ ва фаъол заминаи мусоид фароҳам меорад.

Ҷавононе, ки аз ҳуқуқу уҳдадориҳои худ огоҳанд, метавонанд дар ҳаёти ҷамъиятӣ фаъолона иштирок намуда, дар таҳкими ҷомеаи ҳуқуқбунёд ва рушди институтҳои демократӣ саҳм гузоранд.

Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бояд тавассути истифодаи усулҳои муосири таълим, муҳокимаҳои илмӣ, мизҳои мудаввар ва чорабиниҳои маърифатӣ тақвият дода шавад. Ин раванд ба баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии донишҷӯён ва ташаккули мавқеи фаъоли шаҳрвандии онҳо мусоидат менамояд.

Дар шароити муосир рушди технологияҳои рақамӣ ба низоми таҳсилоти олии касбӣ таъсири амиқ мерасонад. Истифодаи платформаҳои электронӣ, китобхонаҳои рақамӣ, низомҳои идоракунии раванди таълим ва технологияҳои зеҳни сунъӣ имкониятҳои нави омӯзиш ва таҳқиқотро фароҳам меорад.

Рақамикунонии раванди таълим метавонад дастрасии донишҷӯёнро ба захираҳои илмӣ васеъ намуда, мубодилаи таҷрибаро байни муассисаҳои таълимии ватанӣ ва хориҷӣ тақвият бахшад. Ҳамзамон, истифодаи технологияҳои рақамӣ ба такмили малакаҳои касбӣ, рушди тафаккури эҷодӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии хатмкунандагон мусоидат мекунад.

Бо вуҷуди ин, истифодаи технологияҳои муосир бояд бо риояи меъёрҳои ҳуқуқӣ, ҳифзи маълумоти шахсӣ, таъмини амнияти иттилоотӣ ва эҳтиром ба ҳуқуқи муаллиф ҳамоҳанг бошад. Вазифаи муассисаҳои таҳсилоти олӣ аз он иборат аст, ки мутахассисонро на танҳо барои фаъолияти имрӯза, балки барои ҳалли масъалаҳои ояндаи иқтисоди рақамӣ низ омода созанд.

Дар ин раванд, густариши ҳамкории байналмилалӣ, ҷорӣ намудани таҷрибаи пешқадами таълимӣ, баланд бардоштани сатҳи забондонӣ ва таҳкими робитаи илм бо истеҳсолот аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ҳамкории муассисаҳои таҳсилоти олии касбии кишвар бо донишгоҳҳои хориҷӣ барои мубодилаи таҷриба, татбиқи барномаҳои муштараки таълимӣ ва рушди иқтидори илмӣ имкониятҳои нав фароҳам меорад.

Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун заминаи асосии ҳуқуқии фаъолияти соҳаи маориф дар ташаккул ва рушди низоми таҳсилоти олии касбӣ нақши муҳим дорад. Меъёрҳои конститутсионӣ барои таъмини ҳуқуқи шаҳрвандон ба таҳсил, фароҳам овардани имкониятҳои рушди шахсият ва омода намудани мутахассисони баландихтисос заминаи ҳуқуқӣ муҳайё менамоянд.

Таҳсилоти олии касбӣ дар омода намудани мутахассисони баландихтисос, ташаккули иқтидори кадрии мамлакат, рушди илм ва технология, баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ ва тарбияи шаҳрвандони соҳибмаърифат саҳми назаррас мегузорад.

Бо мақсади рушди минбаъдаи ин соҳа зарур аст, ки сифати таълим пайваста баланд бардошта шуда, заминаи моддию техникии муассисаҳои таълимӣ тақвият ёбад ва фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ боз ҳам густариш дода шавад. Ҳамчунин, омӯзиши амиқи Конститутсия, баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии донишҷӯён ва истифодаи самараноки технологияҳои рақамӣ бояд аз самтҳои муҳимми фаъолияти муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бошанд.

Эҳтиром ба Конститутсия, дастгирии илму маориф ва омода намудани мутахассисони соҳибкасб заминаи муҳимми бунёди ҷомеаи солим, рушди устувори иқтисодӣ ва таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ мебошад.

 

Аҳлиддин МИРЗОЗОДА,

доктори фалсафа (PhD), омӯзгори ДДМИТ