Дар ҷаҳони муосир коррупсия яке аз зуҳуроти номатлуби иҷтимоӣ ба шумор рафта, ба рушди иқтисодиёт, фаъолияти муътадили мақомоти давлатӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон таъсири манфӣ мерасонад. Ин падида боиси халалдор гардидани муносибатҳои солими ҷамъиятӣ, коҳиш ёфтани эътимоди мардум ба ниҳодҳои давлатӣ ва ба вуҷуд омадани монеаҳо дар роҳи рушди устувори ҷомеа мегардад. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия на танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки масъулияти муштараки давлат, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҳар як фарди ҷомеа мебошад.

Коррупсия дар шаклҳои гуногун, аз ҷумла суиистифода аз ваколатҳои мансабӣ, гирифтани пора, додани пора, истифодаи ғайриқонунии имкониятҳои хизматӣ ва бархӯрди манфиатҳо зоҳир мегардад. Хусусияти хатарноки ин падида дар он аст, ки дар чунин ҳолат манфиатҳои шахсӣ аз талаботи қонун ва манфиатҳои ҷамъиятӣ боло гузошта мешаванд. Дар натиҷа, принсипҳои баробарӣ, шаффофият ва адолат халалдор гардида, имкониятҳои шаҳрвандон барои истифодаи ҳуқуқҳои қонунии худ маҳдуд мешаванд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи пешгирӣ ва муқовимат ба коррупсия яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад. Бо мақсади танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ дар ин самт 7 августи соли 2020 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» таҳти №1714 қабул гардидааст. Қонуни мазкур асосҳои ҳуқуқию ташкилии муқовимат ба коррупсияро муайян намуда, ба ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлату ҷомеа, таъмини амнияти миллӣ ва беғаразии хизмати давлатӣ равона шудааст. Ба қонуни мазкур, аз ҷумла 17 декабри соли 2025, тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд.

Дар баробари заминаҳои ҳуқуқӣ, дар мамлакат ҳуҷҷатҳои стратегӣ низ қабул гардидаанд, ки самтҳои асосии пешгирӣ ва коҳиш додани хавфҳои коррупсиониро муайян менамоянд. Аз ҷумла, бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 августи соли 2021, таҳти №222, «Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» тасдиқ гардидааст. Ҳадафи асосии он такмили механизмҳои муқовимат ба коррупсия, бартараф намудани омилҳои ба пайдоиши ин зуҳурот мусоидаткунанда ва баланд бардоштани самаранокии фаъолияти мақомоти давлатӣ дар ин самт мебошад.

Татбиқи чунин санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ тақозо менамояд, ки пешгирии коррупсия дар баробари ошкор ва таҳқиқ намудани ҳуқуқвайронкуниҳо ба самти афзалиятноки фаъолияти ташкилоту муассисаҳо табдил ёбад. Зеро мубориза бо оқибатҳои коррупсия бидуни бартараф намудани сабабу шароитҳои пайдоиши он наметавонад натиҷаҳои устувор ва назаррас диҳад.

Яке аз омилҳое, ки метавонад барои пайдоиши ҳолатҳои коррупсионӣ замина фароҳам оварад, нокифоя будани шаффофият дар фаъолияти баъзе ташкилоту муассисаҳо мебошад. Ҳангоми норӯшан будани тартиби пешниҳоди хизматрасониҳо, меъёрҳои қабули қарор ва масъулияти шахсони мансабдор эҳтимоли сӯиистифода аз ваколатҳои хизматӣ зиёд мегардад. Аз ин рӯ, муайян намудани тартиби дақиқи хизматрасонӣ, таъмини дастрасии шаҳрвандон ба маълумоти зарурӣ ва тақвияти назорати қонунӣ метавонанд хавфҳои коррупсиониро коҳиш диҳанд.

Коррупсия ба иқтисодиёти миллӣ низ таъсири манфӣ мерасонад. Истифодаи ғайримақсадноки маблағҳои давлатӣ, дахолати манфиатҳои шахсӣ ба раванди хариди давлатӣ ва қабули қарорҳои ғайриқонунӣ метавонанд самаранокии истифодаи захираҳои молиявиро коҳиш диҳанд. Дар натиҷа, маблағҳое, ки бояд барои рушди инфрасохтор, маориф, тандурустӣ ва дигар соҳаҳои иҷтимоӣ равона карда шаванд, ба таври мақсаднок ва самаранок истифода намегарданд.

Дар фаъолияти соҳибкорӣ низ зуҳуроти коррупсионӣ монеаҳои ҷиддӣ ба вуҷуд меоранд. Вақте муносибатҳои иқтисодӣ на дар асоси талаботи қонун ва рақобати солим, балки зери таъсири манфиатҳои ғайриқонунӣ танзим мегарданд, имкониятҳои соҳибкорон нобаробар мешаванд. Ин ҳолат метавонад ба рушди соҳибкории хурду миёна, ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ таъсири манфӣ расонад.

Яке аз самтҳои муҳими пешгирии коррупсия баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мебошад. Шаҳрвандоне, ки ҳуқуқу уҳдадориҳои худро хуб медонанд, метавонанд дар муносибат бо мақомоти давлатӣ ва ташкилоту муассисаҳо аз ҳуқуқҳои қонунии худ огоҳона истифода баранд. Донистани тартиби гирифтани хизматрасониҳо, муҳлати баррасии муроҷиатҳо ва роҳҳои қонунии пешниҳоди шикоят эҳтимоли ба миён омадани муносибатҳои ғайрирасмиро коҳиш медиҳад.

Маърифати зиддикоррупсионӣ бояд аз муҳити оила ва муассисаҳои таълимӣ оғоз ёбад. Тарбияи насли ҷавон дар рӯҳияи ростқавлӣ, масъулиятшиносӣ, эҳтиром ба қонун ва риояи меъёрҳои ахлоқӣ барои ташаккули муносибати оштинопазир ба коррупсия заминаи мусоид фароҳам меорад. Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки ба даст овардани натиҷа бо роҳи ғайриқонунӣ метавонад ҳуқуқи дигаронро поймол намуда, ба обрӯ ва эътибори шахсиву касбии онҳо зарар расонад.

Дар ин самт муассисаҳои таҳсилоти олӣ масъулияти махсус доранд. Донишгоҳҳо на танҳо марказҳои омода намудани мутахассисони соҳибкасб, балки муҳити ташаккули ҷаҳонбинӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва арзишҳои ахлоқии ҷавонон мебошанд. Маҳз дар давраи донишҷӯӣ муносибати ҷавонон ба масъулияти касбӣ, адолат, поквиҷдонӣ ва риояи қонун ташаккул меёбад.

Пешгирии коррупсия дар соҳаи маориф, пеш аз ҳама, таъмини шаффофият ва адолатро дар раванди таълим тақозо менамояд. Арзёбии дониши донишҷӯён бояд танҳо дар асоси сатҳи дониш, малака ва натиҷаҳои воқеии таълимии онҳо сурат гирад. Ҳар гуна дахолати манфиатҳои шахсӣ ба раванди имтиҳонсупорӣ, баҳогузорӣ ё қабули қарорҳои таълимӣ метавонад ба сифати таҳсилот ва эътимоди донишҷӯён ба низоми арзёбӣ таъсири манфӣ расонад.

Дар чунин шароит истифодаи технологияҳои рақамӣ дар идоракунии раванди таълим метавонад яке аз воситаҳои муассири пешгирии хавфҳои коррупсионӣ бошад. Ҷорӣ намудани низомҳои электронии бақайдгирии донишҷӯён, баҳогузорӣ, гузаронидани имтиҳонҳо, пешниҳоди аризаҳо ва назорати натиҷаҳои таълимӣ барои баланд бардоштани шаффофият имкониятҳои бештар фароҳам меорад.

Аммо рақамикунонӣ танҳо дар сурате самаранок мегардад, ки низомҳои электронӣ дорои механизмҳои боэътимоди назорат, ҳифзи маълумот, бақайдгирии тағйирот ва маҳдуд намудани дастрасии ғайриқонунӣ бошанд. Дар сурати мавҷуд набудани чунин механизмҳо ҳатто истифодаи технологияҳои муосир наметавонад эҳтимоли сӯиистифода ва қонуншиканиро пурра бартараф созад.

Дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ баргузории вохӯриҳои маърифатӣ, конференсияҳои илмӣ, мизҳои мудаввар ва семинарҳо оид ба пешгирии коррупсия метавонад ба баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии омӯзгорону донишҷӯён мусоидат намояд. Дар чунин чорабиниҳо зарур аст, ки дар баробари шарҳи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, масъалаҳои амалии пешгирии бархӯрди манфиатҳо, риояи одоби касбӣ ва ҷавобгарӣ барои ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ низ мавриди баррасӣ қарор дода шаванд.

Аз ҷумла, донишҷӯёни ихтисосҳои иқтисодӣ ва молиявӣ бояд бо принсипҳои назорати молиявӣ, шаффофияти хароҷоти давлатӣ, аудити дохилӣ ва идоракунии хавфҳои коррупсионӣ шинос бошанд. Барои мутахассисони ояндаи соҳаҳои бонкдорӣ, андозбандӣ, баҳисобгирии муҳосибӣ ва идоракунии давлатӣ риояи қонунгузорӣ ва меъёрҳои ахлоқи касбӣ ҷузъи муҳими фаъолияти минбаъда ба ҳисоб меравад.

Масъалаи дигаре, ки дар муқовимат ба коррупсия аҳаммияти хосса дорад, баланд бардоштани масъулияти шахсии кормандон ва шахсони мансабдор мебошад. Ҳар як корманд бояд дарк намояд, ки ваколатҳои хизматӣ барои иҷрои вазифаҳои қонунӣ ва хизмат ба манфиатҳои ҷомеа дода мешаванд, на барои ба даст овардани манфиатҳои шахсӣ. Истифодаи мақоми хизматӣ ба манфиати худ ё шахсони дигар метавонад боиси ҷавобгарии пешбининамудаи қонунгузорӣ гардад.

Дар баробари ин, муносибати одилона ба кормандон, тақсимоти мушаххаси вазифаҳо, тақвияти назорати дохилӣ ва пешгирии бархӯрди манфиатҳо метавонанд дар ташаккули муҳити солими корӣ нақши муҳим дошта бошанд. Роҳбарони ташкилоту муассисаҳо бояд ба фароҳам овардани шароите таваҷҷуҳ намоянд, ки дар он қарорҳои хизматӣ дар асоси талаботи қонун, меъёрҳои муайян ва масъулияти касбӣ қабул карда шаванд.

Поквиҷдонӣ дар иҷрои вазифа, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон, риояи қонун ва муносибати оштинопазир ба амалҳои коррупсионӣ асоси ташаккули муҳити солими ҷамъиятӣ мебошанд. Муқовимат ба коррупсия бояд на танҳо дар сатҳи санадҳои ҳуқуқӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, балки дар рафтору муносибати ҳар як шаҳрванд низ таҷассум ёбад.

Ҳамин тариқ, муқовимат ба коррупсия омили муҳими таҳкими қонуният, таъмини адолати иҷтимоӣ, баланд бардоштани эътимоди шаҳрвандон ба ниҳодҳои давлатӣ ва рушди устувори ҷомеа мебошад. Танҳо дар сурати ҳамкории самараноки давлат ва ҷомеа, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, таъмини шаффофияти фаъолияти ташкилоту муассисаҳо ва ташаккули фарҳанги поквиҷдонӣ метавон хавфҳои коррупсиониро коҳиш дода, барои ояндаи устувори Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи мусоид фароҳам овард.

 

Маҳмадҷон БОДАМАЕВ,

муаллими калони кафедраи забонҳои хориҷии ДДМИТ