НАҚШИ ИЛМИ ХИМИЯ ДАР ТАШАККУЛИ МАЪРИФАТИ ЗИДДИКОРРУПСИОНӢ ВА МАСЪУЛИЯТИ ШАҲРВАНДӢ
Коррупсия яке аз мушкилоти мураккаби иҷтимоӣ буда, ба эътимоди шаҳрвандон, адолати иҷтимоӣ, рушди иқтисодӣ ва сифати фаъолияти муассисаҳои давлатӣ таъсири манфӣ мерасонад. Муқовимат ба ин зуҳурот танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Он масъулияти умумии давлат, ҷомеа, муассисаҳои таълимӣ, оила ва ҳар як шаҳрванд мебошад. Аз ин рӯ, дар баробари тадбирҳои ҳуқуқӣ ва ташкилӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, ахлоқӣ ва илмии ҷавонон аҳамияти калон дорад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон асосҳои ҳуқуқии ин самтро Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» аз 7 августи соли 2020, №1714 муайян менамояд. Ҳамчунин Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030, ки бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 августи соли 2021, №222 тасдиқ шудааст, пешгирӣ, баланд бардоштани маърифати зиддикоррупсионӣ ва ташаккули фазои оштинопазирро аз самтҳои муҳими фаъолият мешуморад.
Дар ин замина, ҷалби имкониятҳои фанҳои табиатшиносӣ, аз ҷумла химия, ба корҳои фаҳмондадиҳӣ ва тарбиявӣ метавонад самти муассири байнисоҳавӣ бошад. Химия на танҳо қонуниятҳои таркиб, сохт ва табдилёбии моддаҳоро меомӯзад, балки донишҷӯро ба риояи далел, дақиқӣ, санҷиши натиҷа ва масъулият барои хулосаи пешниҳодшуда одат медиҳад.
Илми химия ҳамчун мактаби дақиқкорӣ ва ростқавлӣ
Яке аз хусусиятҳои асосии илми химия такя ба далелҳои таҷрибавӣ мебошад. Ҳар як натиҷаи лабораторӣ бояд дар асоси мушоҳида, ченкунӣ, ҳисоб ва таҳлили такроршаванда ба даст ояд. Агар натиҷа ба интизориҳои муҳаққиқ мувофиқат накунад, онро тағйир додан ё пинҳон кардан мумкин нест; баръакс, сабабҳои ихтилоф бояд санҷида шаванд. Ин талаботи методологӣ бо арзишҳои ростқавлӣ, беғаразӣ ва масъулият робитаи мустақим дорад.
Масалан, ҳангоми муайян кардани консентратсияи маҳлул, ҳисоб кардани ҳосили реаксия ё таҳлили таркиби намуна, донишҷӯ бояд маълумоти воқеиро сабт намояд. Сохтакории натиҷа, нусхабардории кори дигарон ё пешниҳод кардани маълумоти санҷиданашуда ба моҳияти фаъолияти илмӣ мухолиф аст. Ҳамин тавр, омӯзиши химия метавонад ба донишҷӯ фаҳмонад, ки эътимод дар илм ва ҷомеа танҳо дар асоси далел, шаффофият ва масъулият ба вуҷуд меояд.
Албатта, қоидаҳои лабораторӣ худ аз худ коррупсияро аз байн намебаранд. Аммо онҳо заминаи тарбияи одатҳои муҳимро фароҳам меоранд: риояи меъёр, эҳтироми ҳақиқат, эътирофи хатогӣ, санҷиши мустақил ва рад кардани тақаллуб. Ин сифатҳо дар фаъолияти касбӣ ва шаҳрвандӣ низ заруранд.
Имкониятҳои химияи таҳлилӣ дар таъмини шаффофият
Химияи таҳлилӣ барои муайян кардани таркиб, сифат ва хусусиятҳои моддаҳо усулҳои илмии санҷишро пешниҳод мекунад. Таҳлили лабораторӣ метавонад дар назорати сифати об, маҳсулоти хӯрокворӣ, доруворӣ, нуриҳо, сӯзишворӣ ва ашёи хом аҳамияти калон дошта бошад. Дар ҳолатҳое, ки маълумоти пешниҳодшуда ба воқеият мувофиқат намекунад, натиҷаи экспертизаи мустақил метавонад барои ошкор кардани номувофиқатӣ ва қабули қарори асоснок мусоидат намояд.
Масалан, санҷиши таркиби маҳсулоти хӯрокворӣ метавонад мутобиқати онро ба талаботи эълоншуда арзёбӣ кунад; таҳлили об метавонад нишон диҳад, ки нишондиҳандаҳои физикию химиявии он ба меъёрҳои дахлдор мувофиқанд ё не; экспертизаи маводи сохтмонӣ ва ашёи хом бошад, барои муқоисаи сифати воқеӣ бо ҳуҷҷатҳои пешниҳодшуда мусоидат мекунад. Дар чунин ҳолатҳо усулҳои химиявӣ ба шаффофияти муносибатҳои иқтисодӣ ва ҳифзи манфиатҳои истеъмолкунандагон хизмат мекунанд.
Барои он ки натиҷаи лабораторӣ боэътимод бошад, таҷҳизот бояд дуруст калибр карда шавад, намунагирӣ бо тартиби муайян анҷом ёбад, ҳуҷҷатҳои таҳлил нигоҳ дошта шаванд ва натиҷаҳо аз ҷониби мутахассисони соҳибихтисос санҷида шаванд. Истифодаи усулҳои стандартӣ, назорати дохилии сифат ва имкони санҷиши такрорӣ хавфи дахолати шахсӣ ва таҳрифи маълумотро кам мекунад. Бо вуҷуди ин, экспертизаи химиявӣ танҳо як воситаи далелноккунӣ мебошад; арзёбии ҳуқуқии ҳолатҳои коррупсионӣ ба салоҳияти мақомоти ваколатдор тааллуқ дорад.
Илми химия, захираҳои иқтисодӣ ва пешгирии суиистифода
Дар соҳаҳои саноат, кишоварзӣ, тандурустӣ ва ҳифзи муҳити зист истифодаи моддаҳо ва маводи гуногуни химиявӣ бо хароҷоти муайян алоқаманд аст. Назорати илмии сифат ва миқдор имкон медиҳад, ки мутобиқати маҳсулот ба талабот санҷида шуда, талафоти беасос ва истифодаи ғайрисамараноки захираҳо кам карда шавад. Масалан, таҳлили хок ва об барои интихоби дурусти нуриҳо ва арзёбии сифати захираҳои обӣ аҳамият дорад.
Дар ин раванд шаффофияти харид, баҳисобгирии мавод, нигоҳдории дурусти реагентҳо ва сабти истифодаи онҳо низ муҳим аст. Агар муассисаҳо меъёрҳои равшани хароҷот, ҳуҷҷатгузории дақиқ ва назорати дохилиро риоя намоянд, имконияти суиистифода аз захираҳои моддӣ коҳиш меёбад. Аз ин лиҳоз, донишҳои химиявӣ метавонанд бо фарҳанги идоракунии масъулона ва истифодаи оқилонаи захираҳо пайваст гарданд.
Нақши омӯзгор дар ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ
Дар раванди таълими фанҳои табиатшиносӣ ва бахшҳои химиявии фанни «Консепсияи табиатшиносии муосир» омӯзгор метавонад масъалаҳои ахлоқи илмӣ ва масъулияти шаҳрвандиро ба муҳтавои дарс ворид намояд. Ин кор набояд танҳо ба шарҳи мафҳуми коррупсия маҳдуд шавад. Муҳим аст, ки донишҷӯён дар мисолҳои мушаххас робитаи байни дақиқии илмӣ, ростқавлӣ ва адолатро дарк кунанд.
Барои ин метавон аз усулҳои фаъоли таълим истифода бурд: муҳокимаи ҳолатҳои шартии тақаллуби натиҷаҳои лабораторӣ; муқоисаи натиҷаҳои ду таҳлил; баррасии аҳамияти экспертизаи мустақил; таҳияи қоидаҳои одоби лабораторӣ; иҷрои корҳои гурӯҳӣ бо тақсимоти шаффофи вазифаҳо. Ҳангоми баҳогузорӣ бошад, меъёрҳо бояд пешакӣ маълум, барои ҳамаи донишҷӯён яксон ва натиҷаҳо асоснок бошанд.
Омӯзгор бо рафтори шахсӣ низ намуна нишон медиҳад: риояи адолат дар муносибат бо донишҷӯён, баҳогузории холисона, эҳтироми ҳуқуқи ҳар як таълимгиранда ва рад кардани ҳар гуна муносибати ғайришаффоф. Маҳз мувофиқати сухан ва амал таъсири тарбиявии таълимро тақвият мебахшад.
Пешниҳодҳои амалӣ: Бо мақсади истифодаи имкониятҳои фанҳои табиатшиносӣ дар баланд бардоштани маърифати зиддикоррупсионӣ чунин тадбирҳоро амалӣ кардан мумкин аст:
- ба мавзӯъҳои химиявии фанни «Консепсияи табиатшиносии муосир» масъалаҳои ростқавлии илмӣ, беғаразӣ ва масъулият барои натиҷа ворид карда шаванд;
- дар машғулиятҳои амалӣ риояи дақиқи тартиби таҷриба, сабти воқеии маълумот ва манъи сохтакории натиҷаҳо таъкид гардад;
- барои донишҷӯён муҳокимаҳо ва мизҳои мудаввар дар мавзӯи «Ростқавлӣ дар илм — асоси эътимод дар ҷомеа» ташкил карда шаванд;
- меъёрҳои баҳогузорӣ, талаботи корҳои мустақилона ва тартиби иҷрои корҳои лабораторӣ шаффоф ва дастрас бошанд;
- ҳамкории омӯзгорон бо мутахассисони лабораторияҳо ва сохторҳои назорати сифати маҳсулот барои шиносоии донишҷӯён бо аҳамияти экспертизаи мустақил тақвият дода шавад.
Чӣ бояд кард?
Илми химия дар мубориза бо коррупсия пеш аз ҳама тавассути ташаккули тафаккури далелнок, одоби илмӣ ва истифодаи усулҳои объективии санҷиш саҳм мегузорад. Дақиқӣ, шаффофият, такрорпазирии таҷриба ва беғаразии хулосаҳо арзишҳое мебошанд, ки на танҳо барои фаъолияти лабораторӣ, балки барои зиндагии ҷамъиятӣ низ аҳамияти калон доранд.
Дар баробари ин, усулҳои химияи таҳлилӣ метавонанд барои назорати сифати маҳсулот, муайян кардани номувофиқатӣ ва ҳифзи манфиатҳои ҷомеа заминаи илмӣ фароҳам оваранд. Самаранокии чунин имкониятҳо аз мустақилияти таҳлил, риояи стандартҳо, ҳуҷҷатгузории дуруст ва масъулияти мутахассисон вобаста аст.
Аз ин рӯ, вазифаи муассисаҳои таҳсилоти олӣ танҳо додани донишҳои касбӣ нест. Онҳо бояд ҷавононеро тарбия намоянд, ки ба ҳақиқат эҳтиром мегузоранд, аз тақаллуб канора мегиранд, масъулияти шаҳрвандии худро дарк мекунанд ва дар фаъолияти ояндаашон принсипҳои адолат ва шаффофиятро риоя менамоянд. Дар ин раванд омӯзиши химия ва дигар фанҳои табиатшиносӣ метавонад ба ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ саҳми назаррас гузорад.
Гулрӯ ИСЛОМОВА,
ассисенти кафедраи фанњои табиатшиносии ДДМИТ
Тоҷ
Рус
Eng