Дар таърихи тамаддуни башарӣ муносибатҳои инсонӣ ҳамеша дар заминаи меъёрҳои муайяни ахлоқӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ ташаккул ёфтаанд. Аз ҷумлаи муҳимтарин меъёрҳое, ки дар ҳамаи давраҳои рушди ҷомеа аҳаммияти худро нигоҳ доштааст, одоби салом ба шумор меравад. Салом аввалин воситаи барқарор намудани робитаи маънавӣ миёни одамон, нишонаи эҳтироми мутақобила ва ифодаи муносибати некбинона ба шахсияти инсон мебошад. Агар ба моҳияти салом аз нигоҳи фалсафӣ назар андозем, маълум мегардад, ки ин амали зоҳиран одӣ мазмуни бисёр амиқ дорад. Инсон ҳангоми салом додан, пеш аз ҳама, мавҷудият, мақом ва арзиши шахси дигарро эътироф менамояд. Ӯ бо як калима ё ишораи эҳтиром муносибати худро ба ҳамсуҳбат баён карда, барои оғози робитаи мусбат замина фароҳам меорад. Аз ин рӯ, саломро метавон ҳамчун шакли ибтидоии эътирофи иҷтимоии инсон маънидод намуд. Маҳз тавассути чунин муносибат афрод аз ҳолати бегонагӣ ба марҳалаи шиносоӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва муоширати созанда ворид мешаванд.

Дар фарҳанги миллии тоҷикон салом додан аз қадим ҳамчун яке аз нишонаҳои асосии одобу ахлоқи ҳамида шинохта шудааст. Оила, мактаб, муҳити иҷтимоӣ ва анъанаҳои мардумӣ барои тарбияи насли наврас дар рӯҳияи эҳтироми калонсолон, арҷгузорӣ ба шахсияти дигарон ва риояи қоидаҳои муошират нақши муҳим мебозад. Ибораҳои мардумии «Аввал салом, баъд калом» ва «Салом аз хурд, ҷавоб аз калон» ифодагари ҷойгоҳи баланди ин арзиши ахлоқӣ дар шуури ҷамъиятӣ мебошанд.

Мубрамияти омӯзиши ин масъала дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ бештар эҳсос мегардад. Имрӯз шаклҳои муошират дигаргун шуда, муносибатҳои рӯ ба рӯ то андозае бо иртиботи маҷозӣ иваз мегардад. Дар чунин вазъ омӯзиши моҳияти фалсафии салом, арзишҳои инсонгароёнаи он ва аҳаммияти тарбиявии ин суннати нек барои ҳифзи фарҳанги муошират ва таҳкими ахлоқи ҷомеа зарур мебошад. Аз ин ҷиҳат, салом падидаест, ки дар он унсурҳои таърихӣ, забонӣ, динӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ бо ҳам омезиш ёфтаанд.

Яке аз масъалаҳои марказии фалсафаи ахлоқ муносибати инсон ба инсони дигар мебошад. Дар ин замина саломро метавон нахустин зуҳури амалии эҳтиром ва эътирофи шахсияти дигарон арзёбӣ намуд. Моҳияти фалсафии салом, пеш аз ҳама, дар он ифода меёбад, ки инсон дар шахси муқобил на танҳо иштирокчии муошират, балки мавҷуди дорои қадру қимати инсонӣ ва сазовори эҳтиромро мебинад. Масалан, ҳангоми ворид шудани омӯзгор ба синфхона, салом додани донишҷӯён танҳо иҷрои қоидаи расмӣ нест. Ин амал метавонад ифодаи эҳтиром ба омӯзгор, қадршиносии дониш ва қабули меъёрҳои ахлоқии муҳити таълим бошад. Ҳамзамон, ҷавоби самимонаи омӯзгор ба саломи донишҷӯён баёнгари эҳтироми мутақобила ва эътирофи шахсияти онҳо мебошад. Аз ин мисол бармеояд, ки салом муносибати яктарафаро не, балки робитаи дуҷонибаи ахлоқиро ташаккул медиҳад.

Дар фалсафаи Иммануил Кант принсипи эҳтироми инсон ҳамчун ҳадаф дар худ ҷойгоҳи муҳим дорад. Тибқи ин дидгоҳ, инсон набояд танҳо воситаи расидан ба мақсадҳои шахси дигар ҳисобида шавад. Гарчанде Кант назарияи махсусеро дар бораи саломдиҳӣ пешниҳод накардааст, ин принсипро метавон барои шарҳи фалсафии одоби салом истифода намуд.

Салом додан ба шахси дигар, новобаста аз мансаб, дороӣ, синну сол ё мақоми иҷтимоии ӯ, метавонад шакли одии амалисозии эҳтиром ба шаъну шарафи инсон бошад. Аз чунин мавқеъ, салом дорои чанд маънои фалсафӣ аст:

-Эътирофи мавҷудияти дигарон: инсон бо салом нишон медиҳад, ки ҳузури шахси дигарро нодида намегирад;

-Эҳтироми шаъну шараф: салом метавонад нишонаи муносибати баробарҳуқуқона ва инсонгароёна бошад;

- Некхоҳӣ: мазмуни аслии салом орзуи амнияту осоиштагиро дар бар мегирад;

- Масъулияти ахлоқӣ: салом додан ва ҷавоб гуфтан риояи меъёрҳои қабулшудаи муносибати иҷтимоиро ифода мекунад;

- Оғози ҳамдигарфаҳмӣ: салом заминаи равонӣ ва маънавии гуфтугӯи минбаъдаро фароҳам меорад.

Ҳамин тавр, фалсафаи саломро метавон фалсафаи эътироф, эҳтиром ва ҳамзистии инсонӣ номид. Яке аз ҷанбаҳои муҳимтарини салом робитаи маъноии он бо мафҳуми сулҳ мебошад. Сулҳ дар фалсафаи иҷтимоӣ танҳо набудани ҷанг ё низоъ нест. Он инчунин ҳолати ҳамдигарфаҳмӣ, эътимод, амният ва мавҷудияти муносибатҳои созандаро дар бар мегирад.

Дар ин замина салом метавонад ҳамчун рамзи хурди сулҳ дар ҳаёти ҳаррӯза маънидод гардад. Ҳангоми гуфтани «Ассалому алайкум» инсон ба шахси муқобил орзуи сулҳ ва осоиштагиро баён менамояд. Аз нигоҳи фалсафаи ахлоқ чунин сухан дорои мазмуни созанда мебошад, зеро муоширатро бо орзуи нек оғоз мекунад.

Дар ояти 86-уми сураи «Нисо» таъкид мешавад, ки ба саломи дигарон бояд бо саломи беҳтар ё ҳадди ақал бо ҷавоби ҳаммонанд посух дод. Ин дастур аз дидгоҳи ахлоқӣ ба принсипи мутақобилаи некӣ асос меёбад. Яъне амали неки инсон бояд бо эҳтиром ва муносибати шоиста посух дода шавад. Дар шароити ҷомеаи муосир, ки таҳкими фарҳанги сулҳ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми мутақобила аҳаммияти зиёд дорад, чунин арзишҳои салом мазмуни иҷтимоии бештар касб менамоянд. Мардуми тоҷик дар тӯли таърихи худ ба одобу ахлоқ, эҳтироми калонсолон, меҳмоннавозӣ ва муносибатҳои неки инсонӣ аҳаммияти махсус додаанд. Дар ин низоми арзишҳо саломдиҳӣ яке аз муҳимтарин нишонаҳои фарҳанги баланди муошират ба ҳисоб меравад. Дар муҳити анъанавии тоҷикон одоби салом аз айёми кӯдакӣ омӯзонида мешавад. Падару модар ба фарзандон мефаҳмонанд, ки ҳангоми вохӯрӣ бо калонсолон, омӯзгорон, ҳамсоягон ва дигар шахсон бояд бо эҳтиром салом диҳанд.

Ин анъана на танҳо қоидаи рафтор, балки механизми интиқоли арзишҳои ахлоқӣ аз як насл ба насли дигар мебошад.

Далели илмии ин андешаро дар мақолаи Раҳимҳудоева Т.М. таҳти унвони «Воҳидҳои фразеологии формулаҳои одоби нутқ - саломдиҳӣ ва пазироӣ», ки соли 2023 дар «Паёми Донишгоҳи миллии Тоҷикистон» нашр шудааст, мушоҳида кардан мумкин аст. Муҳаққиқ дар асоси муқоисаи забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ нишон медиҳад, ки шаклҳои саломдиҳӣ вобаста ба синну сол, вазъи иҷтимоӣ ва хусусиятҳои фарҳангӣ фарқ мекунанд. Дар фарҳанги тоҷикон муносибати эҳтиромона ба пиронсолон яке аз нишонаҳои хоси саломдиҳӣ арзёбӣ мешавад. Дар байни тоҷикон шаклҳои гуногуни саломдиҳӣ мавҷуданд: «Ассалому алайкум», «Салом», «Дуруд», «Субҳ ба хайр», «Рӯз ба хайр» ва «Шом ба хайр». Ҳар яке аз ин шаклҳо вобаста ба муҳит ва муносибати иштирокчиёни муошират истифода мешавад. Масалан, ҳангоми вохӯрӣ бо шахси калонсол салом додан бо оҳанги эҳтиромона, дар баъзе муҳитҳо гузоштани даст ба рӯйи сина ва каме хам кардани сар нишонаи арҷгузорӣ ба ҳисоб меравад. Аммо бояд таъкид намуд, ки чунин амалҳо дар ҳамаи минтақаҳо ва оилаҳо ҳатман яксон нестанд. Шакли зоҳирии салом метавонад гуногун бошад, вале моҳияти асосии он эҳтиром ва некхоҳӣ устувор мемонад. Аз ин рӯ, омӯзиши салом дар фарҳанги тоҷикон имконият медиҳад, ки на танҳо анъанаҳои муошират, балки хусусиятҳои ҷаҳонбинӣ, ахлоқи иҷтимоӣ ва муносибатҳои байнинаслии ҷомеа таҳлил карда шаванд.

Дар фалсафаи иҷтимоӣ ва сотсиология муошират яке аз шартҳои асосии мавҷудияти ҷомеа ба ҳисоб меравад. Инсон танҳо тавассути робита бо дигарон таҷрибаи иҷтимоӣ меомӯзад, шахсияти худро ташаккул медиҳад ва ба низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ ворид мегардад. Дар ин раванд салом ҳамчун яке аз аввалин шаклҳои муошират нақши муҳимро иҷро мекунад.

Сотсиологи маъруф Эрвинг Гоффман (1922–1982) дар таҳқиқоти худ ба расму ойинҳои муоширати ҳаррӯза ва қоидаҳои рафтори одамон дар муносибатҳои рӯ ба рӯ таваҷҷуҳи махсус зоҳир кардааст. Дар асари Relations in Public (1971) саломдиҳӣ ва хайрухуш ҳамчун намунаҳои расму ойинҳои иҷтимоие баррасӣ мешаванд, ки дастрасӣ ба муошират ва идомаи муносибатҳои байни одамонро танзим мекунанд. Дар асоси ин назария метавон хулоса кард, ки салом вазифаи танзимкунандаи иҷтимоӣ дорад. Он ба иштирокчиёни гуфтугӯ мефаҳмонад, ки робита оғоз гардида, ҳар ду ҷониб ба якдигар таваҷҷуҳ зоҳир менамоянд.

Аз ҷиҳати илмӣ низ аҳаммияти саломдиҳӣ мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Дар маҷаллаи илмии «Илми маърифатшиносӣ» (Cognitive Science), ҷилди 49, шумораи 2, мақолаи илмии муҳаққиқон Оттили Тилстон, Ҷудит Ҳоллер ва Адриан Бангертер таҳти унвони «Оғози муносибатҳои иҷтимоӣ: ҳамоҳангии наздикшавӣ, нигоҳ, гуфтор ва дастфишорӣ ҳангоми саломдиҳӣ» ба нашр расидааст. Муҳаққиқон рафтори ҷуфтҳои шахсони қаблан ношиносро ҳангоми наздикшавӣ ва саломдиҳӣ омӯхта, ҳамоҳангии нигоҳ, ҳаракати бадан, гуфтор ва дастфишориро таҳлил намудаанд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки нигоҳ ба чеҳраи ҳамсуҳбат дар рафти саломдиҳӣ тағйир ёфта, барои ҳамоҳангсозии дастфишорӣ ва ҳаракатҳои иштирокчиён аҳаммият дорад.  Ин таҳқиқот тасдиқ мекунад, ки саломдиҳӣ танҳо як амали забонӣ нест. Он раванди мураккаби иҷтимоӣ мебошад, ки дар он сухан, нигоҳ, ҳаракати даст, ҳолати бадан ва вазъи муошират бо ҳам алоқаманданд.

Ҳамчунин, Маркази таҳқиқоти пешрафтаи омӯзиши забони Донишгоҳи Миннесота саломдиҳиро воситаи муҳимми ташаккул ва нигоҳдории муносибатҳои иҷтимоӣ тавсиф менамояд. Мувофиқи ин шарҳ, ҳатто саволи маъмулии «Аҳволатон чӣ гуна аст?» на ҳамеша барои гирифтани маълумоти муфассал истифода мешавад; он метавонад вазифаи барқарор намудани робитаи иҷтимоиро иҷро кунад. Аз ин маълумот бармеояд, ки салом дар ҷомеа ҳадди ақал се вазифаи асосиро иҷро мекунад: муоширатӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқӣ.

Вазифаи муоширатӣ дар оғози гуфтугӯ зоҳир мегардад. Вазифаи иҷтимоӣ ба барқарор ва нигоҳ доштани робитаҳои инсонӣ алоқаманд аст. Вазифаи ахлоқӣ бошад, дар ифодаи эҳтиром, некхоҳӣ ва эътирофи шахсияти дигарон таҷассум меёбад. Одоби салом яке аз унсурҳои нахустини тарбияи ахлоқӣ мебошад. Кӯдак аз овони хурдсолӣ тавассути муносибат бо падару модар, хешовандон ва атрофиён меомӯзад, ки инсон бояд ба дигарон эҳтиром гузорад.

Аз дидгоҳи педагогӣ саломдиҳӣ метавонад ҳамчун машқи амалии рафтори ахлоқӣ фаҳмида шавад. Масалан, кӯдаке, ки мунтазам бо эҳтиром салом медиҳад, на танҳо як ибораи забониро аз худ мекунад, балки тарзи ба дигарон муроҷиат намудан, эътирофи ҳузури онҳо ва риояи меъёрҳои иҷтимоиро меомӯзад. Албатта, танҳо одати саломдиҳӣ барои ташаккули шахсияти комилан ахлоқӣ кофӣ нест. Он бояд бо ростқавлӣ, адолат, масъулиятшиносӣ ва дигар арзишҳои инсонӣ пайваст бошад. Аз ин рӯ, тарбияи одоби салом набояд танҳо бо талаб кардани иҷрои расмии он маҳдуд гардад. Муҳим аст, ки насли наврас мазмуни инсондӯстонаи ин амалро дарк намояд.

Барои мисол, агар омӯзгор ба донишҷу фаҳмонад, ки салом додан танҳо вазифаи хурдсол дар назди калонсол нест, балки нишонаи эҳтироми мутақобилаи ҳамаи инсонҳост, дар чунин сурат арзиши тарбиявии ин амал бештар мегардад. Ҳамин тавр, фалсафаи тарбиявии салом дар тарбия намудани шахсияти эҳтиромгузор, масъулиятшинос ва дорои фарҳанги баланди муошират ифода меёбад.

Дар ҷомеаи муосир саломдиҳӣ на танҳо дар муносибатҳои оилавӣ, балки дар фаъолияти таълимӣ, касбӣ, идорӣ ва ҷамъиятӣ низ нақши муҳим дорад.

Дар муассисаҳои таълимӣ салом додан яке аз роҳҳои ташаккули муҳити эҳтиром ва ҳамкории омӯзгорону донишҷӯён мебошад. Муоширати эҳтиромона метавонад ба беҳтар шудани фазои равонии таълим ва таҳкими муносибатҳои мусбат мусоидат намояд.

Дар муҳити корӣ бошад, саломдиҳӣ ҷузъи этикети касбӣ ба ҳисоб меравад. Тарзи муроҷиат, оҳанги сухан, нигоҳ ва рафтори шахс ҳангоми вохӯрӣ метавонад ба таассуроти аввалини ҳамкорон, роҳбарон ва шарикони корӣ таъсир расонад.

Ҳамин тариқ, таҳлили ҷанбаҳои таърихӣ, фалсафӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоии одоби салом нишон медиҳад, ки саломдиҳӣ танҳо як шакли маъмулии муоширати инсонӣ набуда, балки падидаи дорои мазмун ва моҳияти амиқи маънавӣ, фарҳангӣ ва тарбиявӣ мебошад. Салом ҳамчун нахустин василаи барқарор намудани муносибатҳои байниҳамдигарӣ, пеш аз ҳама, ифодагари эҳтиром ба шахсияти инсон, эътирофи қадру қимати ӯ, некхоҳӣ ва омодагӣ ба ҳамдигарфаҳмӣ ба ҳисоб меравад. Аз ин нуқтаи назар, фалсафаи салом ба арзишҳои бунёдии ахлоқи инсонӣ, аз ҷумла инсондӯстӣ, сулҳпарварӣ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми мутақобила ва масъулияти иҷтимоӣ робитаи мустақим дорад.

 

Хуршед НАСРИДДИНОВ,

мудири кафедраи фанҳои гуманитарии ДДМИТ,

номзади илмҳои филологӣ, дотсент