Дар замони муосир интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти инсон табдил ёфтаанд. Онҳо барои дастрасӣ ба иттилоот, омӯзиш, муошират, фаъолияти касбӣ, рушди соҳибкорӣ ва густариши робитаҳои иҷтимоӣ имкониятҳои васеъ фароҳам меоранд. Имрӯз тасаввур кардани ҳаёти ҷомеаро бе истифодаи технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ душвор аст.

Бо вуҷуди ин, дар баробари имкониятҳои мусбат, фазои маҷозӣ дорои хатарҳои муайян низ мебошад. Яке аз масъалаҳои нигаронкунанда истифодаи интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ барои паҳн намудани маълумоти бардурӯғ, таблиғи ақидаҳои ифротӣ, барангехтани кинаву адоват ва ташвиқи ғояҳои хушунатомез ба ҳисоб меравад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ гурӯҳҳои ифротгаро аз имкониятҳои технологияҳои муосир истифода намуда, кӯшиш мекунанд ба афкори ҷомеа, махсусан ҷавонон, таъсир расонанд. Аз ин рӯ, омӯзиши нақши интернет дар паҳншавии ақидаҳои ифротӣ, муайян намудани омилҳои таъсиррасон ва роҳҳои пешгирии ин зуҳуроти номатлуб аҳаммияти муҳими иҷтимоӣ, сиёсӣ ва маърифатӣ дорад.

  1. Интернет ҳамчун воситаи таъсиррасонӣ ба афкори ҷомеа

Интернет муҳити васеи иттилоотӣ буда, ба ҳар як истифодабаранда имконият медиҳад, ки маълумоти заруриро дастрас намояд ва андешаву мавқеи худро ба дигарон расонад. Суръати баланди интиқоли иттилоот, фарогирии васеи аудитория ва набудани маҳдудиятҳои ҷуғрофӣ аз хусусиятҳои асосии ин муҳит мебошанд.

Мутаассифона, баъзе гурӯҳҳои ифротгаро аз ҳамин имкониятҳо барои таблиғи ғояҳои зараровар истифода мебаранд. Онҳо тавассути паҳн намудани маълумоти таҳрифшуда, тафсири яктарафаи воқеаҳо ва сӯиистифода аз эҳсосоти динӣ, миллӣ ва иҷтимоии одамон кӯшиш мекунанд ба шуури ҷамъиятӣ таъсир расонанд.

Дар чунин шароит шахсоне, ки дорои саводи нокифояи иттилоотӣ ва ҷаҳонбинии маҳдуд мебошанд, метавонанд ба маълумоти бардурӯғ бовар кунанд ва зери таъсири таблиғоти ғаразнок қарор гиранд. Ин масъала махсусан нисбат ба ҷавонон, ки дар марҳилаи ташаккули шахсият ва ҷаҳонбинӣ қарор доранд, нигаронкунанда мебошад.

  1. Нақши шабакаҳои иҷтимоӣ дар паҳншавии ақидаҳои ифротӣ

Шабакаҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла Facebook, Instagram, Telegram, TikTok, YouTube ва дигар платформаҳои рақамӣ, имрӯз ба воситаи муҳими муошират ва мубодилаи иттилоот табдил ёфтаанд.

Дар баробари имкониятҳои мусбат, ин платформаҳо метавонанд аз ҷониби шахсону гурӯҳҳои манфиатҷӯ барои паҳн намудани ақидаҳои ифротӣ низ истифода шаванд.

Таъсири манфии чунин фаъолият метавонад дар шаклҳои зерин зоҳир гардад:

Паҳн намудани маълумоти бардурӯғ ва таҳрифшуда.

Таблиғи ақидаҳои ифротӣ зери ниқоби арзишҳои динӣ, миллӣ ё иҷтимоӣ.

Барангехтани ҳисси бадбинӣ, нафрат ва таҳаммулнопазирӣ.

Сӯиистифода аз мушкилоти шахсӣ ва иҷтимоии ҷавонон барои таъсиррасонӣ ба ҷаҳонбинии онҳо.

Паст намудани эътимод ба илм, дониш ва арзишҳои умумибашарӣ.

Ҷалби истифодабарандагон ба гурӯҳҳои пӯшидаи дорои ғояҳои ифротӣ.

Ташвиқи зӯроварӣ ҳамчун воситаи ҳалли мушкилоти ҷамъиятӣ.

Бояд таъкид намуд, ки худи интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ сабаби пайдоиши ифротгароӣ нестанд. Мушкилот дар истифодаи нодурусти онҳо ва фаъолияти гурӯҳҳое мебошад, ки аз фазои маҷозӣ барои паҳн намудани ғояҳои зараровар истифода мебаранд.

  1. Омилҳои осебпазирии ҷавонон дар фазои маҷозӣ

Ҷавонон ҳамчун неруи асосии пешбарандаи ҷомеа ҳамеша ба омӯзиш, ҷустуҷӯи дониш ва ташаккули ҷаҳонбинии солим ниёз доранд. Дар ин марҳилаи ҳаёт таъсири муҳити иҷтимоӣ ва иттилоотӣ ба ташаккули шахсияти онҳо аҳаммияти калон дорад.

Якчанд омил метавонанд ҷавононро нисбат ба таблиғоти ифротӣ осебпазир гардонанд:

а) Нокифоя будани саводи иттилоотӣ. Баъзе ҷавонон ҳангоми истифодаи интернет ба дурустӣ ва эътимоднокии манбаъҳои иттилоотӣ аҳаммияти кофӣ намедиҳанд ва маълумоти нашршударо бе санҷиш қабул мекунанд.

б) Набудани тафаккури интиқодӣ. Қобилияти таҳлил, муқоиса, арзёбии далелҳо ва хулосабарории мустақил барои шинохти маълумоти бардурӯғ муҳим аст. Набудани чунин малакаҳо метавонад шахсро зери таъсири таблиғоти ғаразнок қарор диҳад.

в) Мушкилоти иҷтимоӣ ва шахсӣ. Бекорӣ, танҳоӣ, нофаҳмиҳо дар оила, ноумедӣ ва эҳсоси бетаваҷҷуҳӣ метавонанд баъзе ҷавононро ба ҷустуҷӯи роҳҳои нодурусти ҳалли мушкилот водор созанд.

г) Таъсири муҳити номусоиди иҷтимоӣ. Муошират бо шахсони дорои андешаҳои ифротӣ, иштирок дар гурӯҳҳои шубҳанок ва пайгирии саҳифаҳои дорои муҳтавои зараровар метавонад ба ташаккули ҷаҳонбинии нодуруст мусоидат намояд.

Аз ин рӯ, муҳим аст, ки ҷавонон на танҳо истифодабарандаи фаъоли интернет бошанд, балки тарзи дуруст арзёбӣ намудани иттилоот, фарқ кардани ҳақиқат аз дурӯғ ва муайян намудани манбаъҳои боэътимодро низ омӯзанд.

  1. Усулҳои таблиғоти ифротӣ дар интернет

Гурӯҳҳои ифротгаро барои таъсиррасонӣ ба шуури истифодабарандагони интернет аз усулҳои гуногуни таблиғотӣ истифода мебаранд. Аз ҷумла:

Эҷоди муҳтавои эҳсосотӣ. Истифодаи видеоҳо, аксҳо ва матнҳои таъсирбахш барои бедор намудани эҳсосот ва коҳиш додани қобилияти таҳлили мустақил.

Сода нишон додани мушкилоти мураккаб. Тасвир намудани масъалаҳои бисёрҷанба ҳамчун натиҷаи фаъолияти як шахс, гурӯҳ ё ниҳод.

Ташаккули образи душман. Паҳн намудани ақидаҳои бадбинӣ ва муқобилгузории гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа.

Сӯиистифода аз ҳисси адолатхоҳӣ. Пешниҳод намудани ғояҳои ифротӣ ҳамчун роҳи ягонаи расидан ба адолат ва ҳалли мушкилот.

Таъсиррасонӣ тавассути муоширати шахсӣ. Истифодаи муносибатҳои маҷозӣ барои ҷалби эътимод ва таъсир расонидан ба ҷаҳонбинии шахс.

Шинохти чунин усулҳо ба ҷавонон имкон медиҳад, ки нисбат ба иттилооти шубҳанок ҳушёр бошанд ва аз таъсири таблиғоти ғаразнок худро ҳифз намоянд.

  1. Роҳҳои пешгирии паҳншавии ақидаҳои ифротӣ дар интернет

Пешгирии паҳншавии ақидаҳои ифротӣ танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ набуда, масъулияти тамоми ҷомеа, аз ҷумла оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва худи истифодабарандагони интернет мебошад.

Дар ин самт андешидани чораҳои зерин муҳим аст:

Баланд бардоштани саводи иттилоотӣ ва фарҳанги истифодаи интернет.

Тақвият бахшидани корҳои фаҳмондадиҳӣ дар байни ҷавонон, махсусан дар мактабҳо ва муассисаҳои таҳсилоти олӣ.

Тарбияи тафаккури интиқодӣ ва қобилияти мустақилона таҳлил намудани иттилоот.

Тарғиби арзишҳои миллӣ, эҳтиром ба қонун, таҳаммулпазирӣ ва фарҳанги муколама.

Баланд бардоштани нақши оила ва муассисаҳои таълимӣ дар тарбияи маънавию ахлоқии ҷавонон.

Истифодаи мақсадноки шабакаҳои иҷтимоӣ барои паҳн намудани дониш, фарҳанг ва ғояҳои созанда.

Тақвияти ҳамкории ҷомеа бо сохторҳои масъули ҳифзи ҳуқуқ ва амнияти иттилоотӣ.

Дастгирии ташаббусҳои ҷавонон ва фароҳам овардани имкониятҳои мусоид барои таҳсил, варзиш ва фаъолияти эҷодӣ.

Дар ин раванд нақши омӯзгорон, волидайн ва роҳбарони гурӯҳҳои академӣ хеле муҳим аст. Онҳо бояд бо ҷавонон суҳбатҳои самимӣ гузаронанд, мушкилоти онҳоро бишнаванд, ба саволҳояшон посух диҳанд ва барои ташаккули ҷаҳонбинии солим мусоидат намоянд.

Ҳамзамон, зарур аст, ки худи ҷавонон низ масъулияти шаҳрвандии худро дар фазои маҷозӣ дарк намуда, аз паҳн кардани маълумоти санҷиданашуда ва муҳтавои дорои хусусияти иғвоангез худдорӣ кунанд.

Дар маҷмӯъ, интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ дорои имкониятҳои бузург буда, метавонанд ҳам ба рушди ҷомеа ва ҳам дар сурати истифодаи нодуруст ба паҳншавии ақидаҳои ифротӣ мусоидат намоянд. Аз ин рӯ, муносибати бошуурона ва масъулиятнок ба истифодаи технологияҳои иттилоотӣ яке аз талаботи муҳими замони муосир мебошад.

Ҳифзи ҷавонон аз таъсири ғояҳои ифротӣ пеш аз ҳама ба баланд бардоштани сатҳи дониш, маърифат, ҷаҳонбинӣ ва тафаккури мустақили онҳо вобаста аст. Ҷавоне, ки дорои дониши кофӣ, мавқеи устувори шаҳрвандӣ ва қобилияти таҳлили воқеият мебошад, метавонад ба таъсири маълумоти бардурӯғ ва таблиғоти ифротӣ муқовимат намояд.

Бинобар ин, вазифаи ҷомеа танҳо маҳдуд намудани таъсири манфии интернет нест, балки пеш аз ҳама омӯзонидани тарзи дуруст, бехатар ва мақсадноки истифодаи он мебошад.

 

Сайёра АХМЕДОВА,

устоди Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон