Коррупсия ин истифодаи мансаб барои манфиати шахсӣ, - пора гирифтан, ҷойи кориро ба хешу табор додан, пули буҷетро ба ҷайби худ рехтан аст. Аз берун ин чиз ба муомилаи хурди байни ду нафар монанд аст, аммо ҳисоби ниҳоӣ ҳамеша ба души ҷамъият меафтад.

Аввалин зарба ба соҳибкорӣ мерасад. Касе, ки мехоҳад дукон ё корхонаи хурд кушояд, бояд барои бақайдгирӣ, иҷозатнома ва санҷишҳо чанд маротиба ба идораҳо равад. Агар ҳар дарича бе «хушнудӣ» кушода нашавад, хароҷот зиёд мешавад ва ҳеҷ кас намедонад, ки кор кай анҷом меёбад. Сармоягузори хориҷӣ дар чунин муҳит сармояашро намегузорад, зеро хатарро пешакӣ ҳисоб карда наметавонад. Соҳибкори маҳаллӣ бошад ё кори худро дар соя мебарад ва андоз намедиҳад, ё умуман аз ин кор даст мекашад. Дар натиҷа ҷойҳои нави корӣ кам пайдо мешаванд.

Дуюм, коррупсия пули давлатро аз мақсадаш дур мекунад. Буҷет аз андозу боҷи шаҳрвандон пур мешавад ва бояд ба роҳ, мактаб, беморхона ва обу барқ равад. Вақте ки қарордодҳои сохтмон на ба беҳтарин, балки ба «худӣ» дода мешаванд, нарх баланд мешавад, сифат паст мефарояд. Роҳе, ки якуним сол пас чоҳ-чоҳ мешавад, ё мактабе, ки барои таъмир борҳо маблағ гирифтааст, аммо боми он ҳамоно чакка мекунад, мисоли оддии ҳамин аст. Пул сарф шудааст, аммо манфиат нест.

Сеюм, коррупсия рақобати одилонаро вайрон мекунад. Агар мансаб, грант, қарз ё тендер аз рӯи шиносоӣ тақсим шавад, шахси лаёқатманд бо дипломи хуб ва таҷрибаи кофӣ ҷой намеёбад. Ҷавонон дар ин бора зуд мефаҳманд ва ё майлашон ба меҳнат мемирад, ё роҳи хориҷро пеш мегиранд. Мамлакат на танҳо дасти кор, балки мутахассисони бомаърифатро низ аз даст медиҳад, ки барои рушд аз ҳама зарур аст.

Ба сатҳи зиндагии одамон коррупсия бевосита таъсир мерасонад. Пора дар беморхона, барои қабул ба мактаб ё донишгоҳ, барои гирифтани як ҳуҷҷати оддӣ амалан як навъ андози пинҳонист. Он ба ҳама баробар аст, аммо барои оилаи камдаромад вазнинтар аст, зеро ҳамон маблағ аз буҷети хурди хонавода калонтар ҷудо мешавад. Касе, ки пул надорад, хизматро дер ё бад мегирад ё ҳеҷ намегирад. Ҳамин тавр фарқи байни бою камбағал меафзояд ва нобаробарӣ ба тарзи зиндагӣ ҳам таъсир мекунад.

Таъсири дигари коррупсия эътимод аст. Вақте ки одамон мебинанд, ки қонун барои ҳама якхела кор намекунад, ба мақомот, суд ва андозу тартибот бовар намекунанд. Одам андозро бо майли дил намедиҳад, бо давлат ҳамкорӣ намекунад ва мехоҳад бо роҳи пинҳонӣ масъаларо ҳал кунад. Барои иқтисод ин зарари тӯлонист, чунин ҷомеа бо душворӣ пеш меравад.

Бо коррупсия мубориза бурдан имконпазир аст, аммо танҳо бо ҷазо кофӣ нест. Таҷрибаи баъзе кишварҳо, ба мисли Гурҷистон, нишон медиҳад, ки гузаронидани хизматҳои давлатӣ ба шакли электронӣ ва тавассути як «равзана» тамоси шахсии хизматчӣ бо шаҳрвандро кам мекунад ва ҷойи пора танг мешавад. Дигар чораҳои муҳим: нашри ошкори тендерҳо ва буҷет, судҳои мустақил, маоши одилонаи хизматчиён ва озодии матбуот. Бе назорати ҷамъиятӣ ҳеҷ як қонун кор намекунад, зеро кас танҳо он чизеро ҳифз мекунад, ки аз он хабар дорад.

Хулоса, коррупсия иқтисодро суст ва ҷамъиятро нобовар мекунад. Рушд вақте оғоз мешавад, ки қоидаҳо барои ҳама якхела бошанд, пули давлат ба ҷои худ расад ва шаҳрванд ба ҳаққи худ бо пора не, балки бо қонун бирасад.

 

Дилшод ҚОСИМОВ,

ассистенти кафедраи кафедраи фанҳои табиатшиносии Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон.