Экстремизм ва терроризм аз ҷумлаи падидаҳои хатарноки ҷомеаи муосир ба шумор рафта, дар давраҳои гуногуни таърих ба амният, субот ва рушди ҷомеа таъсири манфӣ расонидаанд. Аз охири асри XX ва ибтидои асри XXI ин падидаҳо бо шаклу усулҳои нав густариш ёфта, ба яке аз масъалаҳои муҳими амнияти миллӣ ва байналмилалӣ табдил ёфтанд. Дар шароити рушди босуръати илму техника ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ доираи фаъолияти гурӯҳҳои ифротгаро ва террористӣ васеъ гардида, роҳу воситаҳои нави ҷалби одамон ба чунин гурӯҳҳо пайдо шудаанд.

Пайдоиш ва таърихи терроризмро ба як давраи мушаххас маҳдуд кардан душвор аст, зеро дар марҳилаҳои гуногуни таърих амалҳои зӯроварона бо мақсадҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва дигар ангезаҳо сурат гирифтаанд. Бо вуҷуди ин, дар ҷаҳони муосир экстремизм ва терроризм ба масъалаҳои ҷиддии дорои аҳамияти умумиҷаҳонӣ табдил ёфтаанд, ки мубориза бо онҳо ҳамкории пайвастаи давлатҳо ва ҷомеаи байналмилалиро талаб мекунад.

Дар давраҳои гуногуни таърих шахсони алоҳида ва гурӯҳҳои муташаккил барои амалӣ намудани мақсадҳои худ аз зӯроварӣ, тарсонидан ва даҳшатофарӣ истифода бурдаанд. Чунин амалҳо на танҳо ба ҳаёт ва саломатии инсонҳо таҳдид мекунанд, балки оромии ҷомеа, суботи сиёсӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии давлатҳоро низ халалдор месозанд.

Имрӯз, дар шароите, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо мушкилот, ихтилофҳо ва зиддиятҳои гуногун рӯ ба рӯ мебошад, масъалаҳои пешгирии экстремизм, терроризм ва дигар падидаҳои хатарзо аҳамияти махсус пайдо кардаанд. Барои пешгирии ин зуҳурот баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, ташаккули тафаккури интиқодӣ, тарбияи ватандӯстӣ ва тақвияти ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ зарур мебошад.

Истилоҳи «экстремизм» аз калимаи фаронсавии extrémisme ва решаи лотинии extremus сарчашма гирифта, маънои ифротгароӣ ва аз ҳад гузаштанро ифода мекунад. Дар маънои умумӣ, экстремизм ба ақидаҳо, мавқеъҳо ва амалҳои ифротӣ ишора менамояд. Мафҳуми мазкур, вобаста ба заминаи ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ, метавонад шаклҳои гуногуни зуҳур дошта бошад.

Экстремизм метавонад дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ, аз ҷумла сиёсат, идеология, муносибатҳои иҷтимоӣ ва дин, ба миён ояд. Вақте ки шахс ё гурӯҳ барои амалӣ намудани мақсадҳои худ ҳуқуқу озодиҳои дигаронро сарфи назар карда, аз таҳдид, зӯроварӣ ё усулҳои ғайриқонунӣ истифода мебарад, чунин рафтор метавонад ба амният ва суботи ҷомеа таҳдид кунад.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониҳои худ оид ба масъалаҳои дин ва ваҳдати ҷомеа чунин таъкид намудаанд: «Мутаассифона, дар олами ислом равияҳое низ арзи вуҷуд кардаанд, ки баъзе амалҳояшон ба фитнакориву тафриқаандозӣ равона гардидаанд. Ин ба моҳияти дини мубини ислом мухолиф аст ва ба он иснод меорад».

Ин андеша зарурати фарқ гузоштан миёни арзишҳои аслии динӣ ва истифодаи ғаразноки динро барои барангехтани низоъ, тафриқа ва зӯроварӣ таъкид мекунад. Ҳеҷ як ақида ё эътиқоди динӣ набояд ҳамчун воситаи сафед кардани поймолкунии ҳуқуқи инсон, барангехтани бадбинӣ ва содир намудани амалҳои зӯроварона истифода шавад.

Пайдоиш ва густариши экстремизм аз таъсири як қатор омилҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ, равонӣ ва иттилоотӣ вобаста буда метавонад. Аз ҷумла, нобаробарии иҷтимоӣ, маҳдуд будани имкониятҳои таҳсилу шуғл, сатҳи пасти маърифати ҳуқуқӣ, паҳншавии маълумоти бардурӯғ, ноумедӣ аз оянда ва таъсири таблиғоти ифротгароёна метавонанд баъзе шахсонро ба муҳити осебпазир ворид созанд.

Дар ин замина, ҷаҳонишавӣ низ ҳамчун раванди мураккаби иҷтимоию иқтисодӣ ва фарҳангӣ ба муносибатҳои байни ҷомеаҳо таъсир мерасонад. Он барои мубодилаи дониш, рушди иқтисодӣ ва ҳамкории байналмилалӣ имкониятҳои нав фароҳам меорад, аммо дар баробари ин, метавонад мушкилоти марбут ба ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ, мутобиқшавии иҷтимоӣ ва муқовимат ба иттилооти носаҳеҳро низ ба миён орад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки ҷомеа ба равандҳои ҷаҳонишавӣ бо дарки амиқ, ҷаҳонбинии васеъ ва тафаккури интиқодӣ муносибат намояд.

Яке аз омилҳои муҳими пешгирии ифротгароӣ баланд бардоштани сатҳи дониш ва маърифати шаҳрвандон мебошад. Шахсе, ки аз таърих, фарҳанг, арзишҳои миллӣ, меъёрҳои ҳуқуқӣ ва моҳияти масъалаҳои иҷтимоӣ огоҳии кофӣ дорад, метавонад маълумоти бардурӯғро аз далелҳои воқеӣ фарқ карда, ба таблиғоти ифротгароёна муносибати дуруст нишон диҳад.

Дар баробари ин, нақши оила, муассисаҳои таълимӣ, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма дар ташаккули ҷаҳонбинии солим хеле муҳим аст. Тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи таҳаммулпазирӣ, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, риояи қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ метавонад барои пешгирии ҷалби онҳо ба гурӯҳҳои ифротгаро заминаи мусоид фароҳам оварад.

Мутаассифона, баъзан аз сабаби нокифоя будани дониш дар бораи таърих, фарҳанг, аҳком ва арзишҳои ахлоқии ислом нисбат ба ин дин тасаввуроти нодуруст пайдо мешавад. Дар асл, бояд байни таълимоти динӣ ва амалҳои гурӯҳҳое, ки аз шиорҳои динӣ барои амалӣ намудани ҳадафҳои сиёсӣ ё ғаразноки худ истифода мебаранд, фарқ гузошт.

Арзишҳои ахлоқӣ, аз қабили адолат, раҳму шафқат, эҳтироми инсон, масъулиятшиносӣ ва сулҳҷӯӣ, дар анъанаҳои гуногуни динӣ ва фарҳангӣ ҷойгоҳи муҳим доранд. Аз ин рӯ, истифодаи дин барои барангехтани бадбинӣ, тафриқаандозӣ ва сафед кардани зӯроварӣ бо зарурати ҳифзи ҳаёт ва ҳуқуқи инсон мухолифат мекунад.

Ислом дар таълимоти худ ба масъалаҳои ахлоқ, адолат, масъулият ва муносибати нек бо дигарон аҳамият медиҳад. Бинобар ин, амалҳои террористӣ набояд ба тамоми пайравони ислом нисбат дода шаванд. Терроризм падидаи мураккаби иҷтимоию сиёсӣ буда, барои фаҳмидани сабабҳо ва пешгирии он омӯзиши омилҳои гуногун зарур аст.

Дар ҷомеаи муосир масъалаи муносибати дин ба терроризм аҳамияти махсус дорад. Барои баррасии дурусти он зарур аст, ки аз як тараф, моҳияти таълимоти динӣ ва аз тарафи дигар, фаъолияти гурӯҳҳои ифротгаро ба таври илмӣ ва холисона таҳлил карда шаванд. Истифодаи шиорҳои динӣ аз ҷониби гурӯҳҳои террористӣ худ аз худ маънои онро надорад, ки амалҳои онҳо ифодакунандаи моҳияти дин мебошанд.

Маърифати дурусти динӣ, саводи ҳуқуқӣ ва қобилияти таҳлили интиқодии иттилоот метавонанд барои пешгирии таъсири таблиғоти ифротгароёна мусоидат намоянд. Ҳамзамон, эҳтироми эътиқоди динии шаҳрвандон, таъмини озодии виҷдон дар доираи қонун ва таҳкими муколамаи байни намояндагони гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа барои нигоҳ доштани ҳамдигарфаҳмӣ ва суботи иҷтимоӣ аҳамияти муҳим доранд.

Экстремизм ва терроризм мафҳумҳои ба ҳам алоқаманданд, аммо маънои якхела надоранд. На ҳар гуна ақидаи ифротӣ ҳатман ба амали террористӣ меорад ва на ҳар амали зӯроварона метавонад бидуни таҳлили ҳуқуқӣ терроризм арзёбӣ шавад. Бо вуҷуди ин, дар баъзе ҳолатҳо ақидаҳои ифротгароёна метавонанд барои сафед кардани зӯроварӣ, ҷалби тарафдорон ва омода сохтани заминаи фаъолияти террористӣ истифода шаванд. Аз ин рӯ, пешгирии ифротгароӣ, ошкор намудани таблиғоти зӯроварона ва муқовимат ба терроризм бояд дар доираи қонун ва бо риояи ҳуқуқи инсон амалӣ карда шаванд.

 

Нақши ваҳдати миллӣ ва қонуният дар пешгирии экстремизм ва терроризм

Яке аз омилҳои муҳими таъмини суботи ҷомеа ҳифзи ваҳдати миллӣ, эҳтироми арзишҳои фарҳангӣ ва таъмини риояи қонун мебошад. Ҳар гуна даъват ба тафриқаандозӣ, барангехтани кинаву адоват ва истифодаи зӯроварӣ барои ҳалли ихтилофҳо метавонад муносибатҳои ҷамъиятиро заиф созад.

Дар ин раванд, фаъолияти масъулонаи намояндагони дин, омӯзгорон, ходимони давлатӣ ва дигар шахсони дорои нуфузи ҷамъиятӣ аҳамияти калон дорад. Онҳо бояд дар ташаккули фазои ҳамдигарфаҳмӣ, эҳтироми қонун, таҳаммулпазирӣ ва пешгирии низоъҳо саҳм гузоранд. Ҳамзамон, мубориза бо ифротгароӣ набояд бо маҳдуд кардани беасоси ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон омехта карда шавад. Ҳама гуна чораҳои пешгирикунанда бояд ба қонун, далелҳои воқеӣ ва принсипҳои адолат такя намоянд.

Таҳкими ваҳдати миллӣ маънои эҳтироми гуногунандешӣ ва эътирофи ҳуқуқи ҳамаи шаҳрвандонро низ дорад. Дар ҷомеае, ки дар он шаҳрвандон имконияти баёни қонунии андешаҳои худро доранд ва ихтилофҳо бо роҳи муколама ҳал карда мешаванд, барои таблиғи зӯроварӣ ва тафриқа заминаи камтар фароҳам меояд.

Дар баробари ин, мақомоти давлатӣ бояд барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, таъмини адолати иҷтимоӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои таҳсилу шуғл тадбирҳои зарурӣ андешанд. Пешгирии самараноки экстремизм ва терроризм танҳо бо чораҳои амниятӣ маҳдуд намешавад, балки беҳтар намудани шароити иҷтимоӣ, баланд бардоштани маърифати аҳолӣ ва тақвияти эътимоди ҷомеаро низ дар бар мегирад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон муқовимат ба экстремизм ва терроризмро яке аз самтҳои муҳими таъмини амнияти миллӣ ва ҳифзи суботи ҷамъиятӣ медонад. Дар ин самт ҳамкории мақомоти давлатӣ, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва шарикони байналмилалӣ аҳамияти махсус дорад.

Бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 2016, таҳти № 776, Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба муқовимат ба экстремизм ва терроризм барои солҳои 2016–2020 тасдиқ гардида буд. Стратегияи мазкур самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар ин соҳа муайян намуда, ба ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва бартараф намудани омилҳои ба паҳншавии экстремизм ва терроризм мусоидаткунанда равона гардида буд.

Дар баробари ин, ҳангоми баррасии сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд санадҳои минбаъдаи қабулшуда ва стратегияҳои амалкунандаи марбут ба муқовимат ба экстремизм ва терроризм низ ба назар гирифта шаванд. Мутобиқ намудани чораҳои пешгирикунанда ба шароити муосир, тақвияти ҳамкориҳои байналмилалӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ барои ноил шудан ба натиҷаҳои устувор мусоидат мекунанд.

Мубориза бо экстремизм ва терроризм бояд хусусияти маҷмӯӣ дошта бошад. Яъне, дар баробари фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, ба корҳои фаҳмондадиҳӣ, пешгирии ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротгаро, рушди саводи расонаӣ ва тарбияи ахлоқию ҳуқуқии шаҳрвандон низ таваҷҷуҳи зарурӣ зоҳир карда шавад.

Дар шароити рушди технологияҳои иттилоотӣ зарур аст, ки шаҳрвандон ҳангоми истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар манбаъҳои иттилоотӣ ҳушёр бошанд. Пеш аз паҳн кардани хабарҳо бояд дурустӣ ва манбаи онҳо санҷида шавад. Ҳамчунин, аз иштирок дар паҳн кардани маводи дорои даъватҳои зӯроварона, бадбинии гурӯҳӣ ва таблиғоти террористӣ худдорӣ намудан муҳим мебошад.

Экстремизм ва терроризм аз ҷумлаи таҳдидҳои ҷиддии ҷаҳони муосир буда, барои пешгирии онҳо муносибати фарогир, пайваста ва қонунӣ зарур аст. Муқовимат ба ин падидаҳо танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ ва сохторҳои ҳифзи ҳуқуқ нест, балки масъулияти тамоми ҷомеа мебошад.

Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, ташаккули тафаккури интиқодӣ, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ ва эҳтироми арзишҳои миллӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва рушди фарҳанги таҳаммулпазирӣ аз ҷумлаи омилҳои муҳимми пешгирии ифротгароӣ ва терроризм мебошанд.

Ҳар як шаҳрванд бояд дар ҳифзи сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва амнияти ҷомеа саҳми худро гузорад. Ин масъулият аз эҳтироми қонун, муносибати эҳтиёткорона ба иттилоот, рад намудани зӯроварӣ ва таҳаммулнопазирӣ нисбат ба даъватҳои террористӣ оғоз мегардад.

Тоҷикистони соҳибистиқлол танҳо дар шароити сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, риояи қонун ва ҳамкории созандаи шаҳрвандон метавонад рушди устувори худро таъмин намояд. Аз ин рӯ, ҳифзи Ватан, таҳкими худшиносии миллӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқию сиёсӣ бояд вазифаи ҳамешагии ҳар як шаҳрванди масъулиятшинос бошад.

 

Шералӣ БЕКМИРЗОЕВ,

омӯзгори кафедраи андозбандӣ ва суғурта

Рамазон САИДХОҶАЕВ,

донишҷӯи курси дуюми ихтисоси андоз