Одамрабоӣ яке аз ҷиноятҳои вазнинтарин ба ҳисоб меравад, ки ба ҳуқуқҳои асосии инсон, аз ҷумла ба озодӣ, дахлнопазирии шахсӣ ва амнияти инфиродӣ зарбаи ҷиддӣ мерасонад. Ин навъи ҷиноят на танҳо ба ҷабрдида, балки ба аҳли оила, муҳити иҷтимоӣ ва суботи ҷомеа таъсири манфӣ мерасонад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки равандҳои муҳоҷират, рушди технологияҳои иттилоотӣ ва густариши робитаҳои байналмилалӣ босуръат пеш мераванд, шаклҳои одамрабоӣ низ мураккаб ва пинҳонкорона гардидаанд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки қисми зиёди аҳолии қобили меҳнаташ дар муҳоҷирати меҳнатӣ қарор доранд, масъалаи пешгирӣ ва мубориза бо одамрабоӣ аҳамияти махсус касб мекунад. Муҳоҷирон, махсусан онҳое, ки бо маълумоти нокифояи ҳуқуқӣ ва имкониятҳои маҳдуди иҷтимоӣ фаъолият мекунанд, бештар ба хавфи чунин ҷиноятҳо дучор мегарданд. Илова бар ин, омилҳои иқтисодӣ, сатҳи бекорӣ ва муҳоҷирати ғайрирасмӣ метавонанд заминаи мусоид барои содир шудани чунин ҷиноятҳоро фароҳам оранд.

Қонунгузории ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон одамрабоиро ҳамчун ҷинояти махсусан вазнин арзёбӣ намуда, барои он ҷавобгарии ҷиддӣ пешбинӣ кардааст. Ҳангоми содир шудани ин ҷиноят ҳолатҳои вазнинкунанда, аз қабили истифодаи зӯроварӣ, таҳдид, истифодаи силоҳ, содир намудани он аз ҷониби гурӯҳҳои муташаккил ё нисбати ноболиғон махсус ба назар гирифта мешаванд. Ин нишон медиҳад, ки давлат ба ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон аҳамияти калон медиҳад.

Аз нуқтаи назари назариявӣ, одамрабоӣ ин амалест, ки дар он шахс ғайриқонунӣ аз озодӣ маҳрум карда шуда, ба ҷойи дигар бурда мешавад ё дар ҷойе нигоҳ дошта мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо ҷинояткорон аз усулҳои гуногун, аз ҷумла фиреб, ваъдаҳои бардурӯғ, фишор ё зӯроварӣ истифода мебаранд. Дар баъзе ҳолатҳо, технологияҳои муосир аз қабили шабакаҳои иҷтимоӣ низ барои ҷалби қурбониён истифода мешаванд.

Дар амалияи муосир, одамрабоӣ бештар бо мақсадҳои гирифтани фидия, истисмори меҳнатӣ ё ҷинсӣ, маҷбур намудани шахс ба содир кардани ҷиноят ва ё истифодаи ӯ дар фаъолияти гурӯҳҳои муташаккили ҷиноятӣ алоқаманд мебошад. Инчунин, дар баъзе ҳолатҳо одамрабоӣ метавонад бо дигар ҷиноятҳо, аз ҷумла савдои одамон, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ё терроризм робитаи зич дошта бошад.

Дар сатҳи давлатӣ, Тоҷикистон як қатор барномаҳо ва стратегияҳоро барои муқовимат ба чунин ҷиноятҳо амалӣ менамояд. Таваҷҷуҳи асосӣ ба беҳтар намудани ҳамкории байни мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, баланд бардоштани сатҳи касбии кормандон, истифодаи таҷрибаи байналмилалӣ ва рушди механизмҳои ҳифзи ҷабрдидагон равона шудааст. Ҳамчунин, ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалӣ дар самти мубориза бо савдои одамон ва ҷинояткории фаромиллӣ нақши муҳим мебозад.

Пешгирии одамрабоӣ бояд аз баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ оғоз гардад. Шаҳрвандон бояд донанд, ки чӣ гуна аз хатарҳо худдорӣ намоянд, ба пешниҳодҳои шубҳанок бовар накунанд ва дар ҳолатҳои хатарнок ба куҷо муроҷиат кунанд. Хусусан, корҳои фаҳмондадиҳӣ дар байни ҷавонон, муҳоҷирони меҳнатӣ ва занон аҳамияти калон дорад.

Ҳамзамон, зарур аст, ки низоми дастгирии ҷабрдидагон такмил дода шавад. Ба онҳо бояд ёрии ҳуқуқӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ расонида шавад, то ки онҳо тавонанд ба ҳаёти муқаррарӣ баргарданд. Нақши созмонҳои ҷамъиятӣ ва ғайриҳукуматӣ дар ин раванд хеле муҳим мебошад.

Дар маҷмуъ, мубориза бо одамрабоӣ танҳо бо чораҳои ҷазодиҳӣ маҳдуд намешавад. Он муносибати ҳамаҷониба ва ҳамоҳангшударо талаб мекунад, ки пешгирӣ, ошкорсозӣ, тафтишот ва дастгирии ҷабрдидагонро дар бар мегирад. Танҳо дар сурати татбиқи чунин сиёсати комплексӣ метавон сатҳи ин ҷиноятро коҳиш дода, амнияти ҷомеаро таъмин намуд.

А. СОБИРОВА,

омӯзгори кафедраи забонҳои хориҷӣ