Дар шароити ҷаҳони муосир, ки бо рушди босуръати технология, густариши равобити иҷтимоӣ ва тағйирёбии муҳити амниятӣ тавсиф мешавад, як қатор ҷиноятҳои хатарнок низ шаклҳои нав пайдо намудаанд. Яке аз чунин амалҳои нигаронкунанда одамрабоӣ ба ҳисоб меравад. Ин ҷиноят на танҳо ҳуқуқу озодиҳои бунёдии инсонро поймол месозад, балки ба суботи иҷтимоӣ, амнияти ҷамъият ва эътимоди шаҳрвандон ба муҳити атроф таъсири манфӣ мерасонад.

Одамрабоӣ ҳамчун амалест, ки дар он шахс ғайриқонунӣ дастгир, маҳдуд ё аз як макон ба макони дигар интиқол дода мешавад, бидуни ризоияти ӯ. Ин ҷиноят метавонад бо ҳадафҳои гуногун, иқтисодӣ, сиёсӣ ё шахсӣ содир гардад. Дар қонунгузории муосир одамрабоӣ ба гурӯҳи ҷиноятҳои вазнин мансуб дониста шуда, барои он ҷазоҳои сахт пешбинӣ гардидаанд.

Агар ба таърихи ин амал назар афканем, мебинем, ки дар давраҳои гузашта одамрабоӣ бештар бо мақсади ғуломдорӣ ё ба даст овардани фоидаи моддӣ амалӣ мешуд. Аммо имрӯз он шаклҳои мураккабтар гирифта, бо ҷиноятҳои муташаккил, қочоқи инсон ва ҳатто фаъолияти гурӯҳҳои байналмилалии ҷиноятӣ иртибот пайдо кардааст.

Омилҳое, ки ба паҳншавии одамрабоӣ мусоидат мекунанд, гуногунанд. Пеш аз ҳама, вазъи иқтисодӣ ва нобаробарии иҷтимоӣ метавонанд заминаи асосии чунин ҷиноятҳо бошанд. Камбуди ҷойҳои корӣ, сатҳи пасти даромад ва набудани имкониятҳои иҷтимоӣ баъзан шахсонро ба содир намудани ҷиноят водор месозанд.

Илова бар ин, рушди технологияҳои иттилоотӣ, бахусус шабакаҳои иҷтимоӣ дар баробари фоидаҳои зиёд, хатарҳои нав низ ба вуҷуд овардааст. Паҳн кардани маълумоти шахсӣ, ҷойгиршавӣ ва тарзи зиндагӣ метавонад ҷинояткоронро барои содир намудани чунин амалҳо роҳнамоӣ кунад.

Набудани назорати кофӣ аз ҷониби оила нисбат ба кӯдакон ва наврасон, паст будани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва бепарвоӣ нисбат ба қоидаҳои амният низ аз ҷумлаи омилҳои мусоидаткунанда ба шумор мераванд.

Дар амалия якчанд намуди асосии одамрабоӣ мавҷуд аст, ки ҳар яке хусусиятҳои худро дорад. Яке аз маъмултарин намудҳо одамрабоии иқтисодӣ мебошад, ки ҳадафи он гирифтани маблағ ё боҷ аст. Ин навъи ҷиноят бештар дар минтақаҳои ноором ба назар мерасад.

Одамрабоии сиёсӣ низ вуҷуд дорад, ки дар он шахс бо мақсади фишор овардан ба давлат ё ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеа рабуда мешавад. Ҳамчунин, ҳолатҳои рабудани кӯдакон аз ҷониби яке аз волидайн дар заминаи ихтилофи оилавӣ низ мушоҳида мегарданд.

Навъи дигар одамрабоӣ бо мақсади истисмор мебошад, ки ба қочоқи инсон, меҳнати маҷбурӣ ва дигар шаклҳои истифодаи ғайриқонунии инсон алоқаманд аст.

Оқибатҳои одамрабоӣ барои ҷабрдидагон бисёр вазнинанд. Шахси рабудашуда метавонад ба фишори равонӣ, тарс, изтироб ва ҳолатҳои дарозмуддати депрессия дучор гардад. Дар баъзе ҳолатҳо, ҷабрдидагон ба ҳолате мерасанд, ки нисбат ба одамрабо эҳсоси вобастагӣ пайдо мекунанд.

Барои аъзои оила ва наздикони ҷабрдида низ ин ҳодиса таъсири шадид мерасонад. Онҳо дар ҳолати номуайянӣ ва изтироби доимӣ қарор гирифта, ба мушкилоти равонӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешаванд.

Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон барои мубориза бо одамрабоӣ чораҳои ҷиддӣ пешбинӣ намудааст. Тибқи Кодекси ҷиноятӣ, чунин амал ҳамчун ҷинояти вазнин арзёбӣ гардида, вобаста ба ҳолатҳои содиршавӣ ҷазоҳои сахт, аз ҷумла маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати тулонӣ татбиқ мегардад.

Дар ҳолатҳои вазнинкунанда, ба монанди содир шудани ҷиноят нисбат ба ноболиғ, истифодаи зӯроварӣ ё амалкарди гурӯҳи муташаккил  ҷазо боз ҳам сахттар мешавад. Ҳадафи асосии чунин чораҳо ҳифзи ҳаёт, озодӣ ва амнияти шаҳрвандон мебошад.

Пешгирии одамрабоӣ танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест, балки масъулияти ҳар як узви ҷомеа низ мебошад. Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва огоҳии аҳолӣ дар ин самт аҳамияти зиёд дорад.

Истифодаи оқилонаи шабакаҳои иҷтимоӣ, маҳдуд кардани паҳнкунии маълумоти шахсӣ ва риояи қоидаҳои амниятӣ метавонад хатари чунин ҷиноятҳоро коҳиш диҳад. Волидон бояд ба тарбияи дурусти фарзандон аҳамияти ҷиддӣ дода, онҳоро ба эҳтиёткорӣ ва шинохти хатарҳо омӯзонанд.

Илова бар ин, истифодаи технологияҳои муосир аз қабили барномаҳои назоратӣ ва воситаҳои алоқаи изтирорӣ, метавонад дар ҳолатҳои фавқулода барои наҷоти ҷони инсон мусоидат намояд.

Хулоса, одамрабоӣ яке аз ҷиноятҳои вазнин ва хатарнокест, ки ба амнияти инсон ва ҷомеа таҳдиди ҷиддӣ эҷод мекунад. Мубориза бо ин амал танҳо дар сурате самарабахш хоҳад буд, ки агар тамоми қишрҳои ҷомеа, аз давлат то шаҳрвандони одӣ дар якҷоягӣ амал намоянд.

Танҳо тавассути баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, таҳкими қонунгузорӣ ва риояи меъёрҳои амниятӣ мо метавонем ҷомеаи солим, амн ва устувор бунёд намоем, ки дар он ҳар як инсон худро ҳифзшуда ва озод эҳсос кунад.

 

М. ШОДМОНОВ,

н.и.ф.м., дотсент,

мудири кафедраи математикаи олии ДДМИТ