Биотерроризм яке аз мушкилоти стратегии амнияти миллӣ ва байналмилалии асри XXI ба шумор меравад. Дар шароити рушди босуръати технологияҳои биологӣ, генетикӣ ва ҳуши маснуї, имконияти истифодаи барқасдонаи организмҳои зинда ё маҳсулоти онҳо ҳамчун воситаи таҳдид, вайронкунандаи сохторҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ беш аз пеш воқеӣ гардидааст. Баръакси силоҳҳои анъанавӣ, агентҳои биологӣ қобилияти паҳншавии ноаён, давраи пинҳонии дароз ва имконияти таъсири васеъро доранд, ки муайян кардан ва боздоштани онҳоро душвор месозад.

Биотерроризм ҳамчун истифодаи қасдонаи бактерияҳо, вирусҳо, заҳрҳо (токсинҳо) ё дигар омилҳои биологӣ барои осеб расонидан ба саломатии инсон, ҳайвонот, растаниҳо ва муҳити зист муайян карда мешавад. Ин падида на танҳо боиси фавти оммавӣ мегардад, балки тарсу њарос, фурӯпошии системаҳои хизматрасонӣ, вазнинии иқтисодӣ ва беэътимодии ҷамъиятиро ба вуҷуд меорад.

Таърихи истифодаи воситаҳои биологӣ ба давраҳои қадим бармегардад. Дар ҷангҳои гузашта ҷасади мурдагон барои ифлос кардани обҳои нӯшокӣ ва қалъаҳои душман истифода мешуданд. Дар асрҳои миёна ва давраи нав низ ҳолатҳои маълуми истифодаи бемориҳои сироятӣ ҳамчун силоҳ сабт гардидаанд. Дар асри XX барномаҳои ҳарбии биологӣ дар якчанд кишварҳои пешрафта инкишоф ёфтанд, вале пас аз имзои Конвенсияи байналмилалии манъи рушд, истеҳсол ва захира кардани силоҳҳои биологӣ ва токсинӣ (1972) фаъолияти расмии давлатҳо дар ин самт қатъ гардид. Бо вуҷуди ин, воқеаи хатарноки соли 2001 дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва якчанд ҳодисаҳои дигар дар солҳои охир нишон доданд, ки хатари биотерроризм аз ҷониби гурӯҳҳои ғайридавлатӣ ё шахсони алоҳида ҳанӯз ҳам вуҷуд дорад ва он талаб мекунад, ки системаҳои назорат ва муқовимат мунтазам такмил дода шаванд.

Агентҳои биологӣ, ки дар биотерроризм истифода мешаванд, одатан ба се гурӯҳи асосӣ тақсим мешаванд: бактерияҳо, вирусҳо ва заҳрҳои биологӣ.

Бактерияҳо, ба монанди Bacillus anthracis (антракс), Yersinia pestis (вабо) ва Francisella tularensis (туляремия), аз сабаби устуворӣ дар муҳити беруна, имконияти истеҳсоли нисбатан осон ва ҳассосияти пасти аввалияи системаҳои назоратӣ, хатари баланд доранд.

Вирусҳо, аз қабили Variola virus (оспуха), вирусҳои табҳои геморрагӣ (Эбола, Марбург, Ласса) ва вирусҳои нафаскашӣ, аз љињати сироятнокїва марговарӣ хавфноканд. Интиқол ва нигоҳдории онҳо мураккабтар аст, вале дар сурати истифодаи қасдона, паёмадҳои эпидемиологӣ ва иқтисодии онҳо фоҷиабор хоҳанд буд.

Заҳрҳои биологӣ (ритсин, ботулотоксин, сакситоксин, стафилококки энтеротоксин) организмҳои зинда нестанд, вале таъсири фаврӣ ва марговар доранд. Онҳо одатан тавассути хӯрок, об ё ҳаво интиқол меёбанд ва барои истеҳсоли онҳо дониши пешрафтаи биологӣ лозим нест.

Мувофиқи таснифоти Маркази назорати бемориҳо ва пешгирии онҳо агентҳои биологӣ ба категорияҳои A, B ва C ҷудо мешаванд. Категорияи A хатарноктарин, сироятпазир ва имконпазири истифода дар ҳамлаҳои биотеррористӣ ба шумор меравад. Категорияи B ва C хусусиятҳои дуюмдараҷа доранд, вале дар шароити муайян метавонанд таъсири вазнин гузоранд.

Паҳншавии агентҳои биологӣ метавонад тавассути ҳаво, об, хӯрок, тамоси бевосита ё ҳашароту ҷонварони интиқолдиҳанда сурат гирад. Усули ҳавоӣ хатарноктарин ба шумор меравад, зеро зарраҳои микроскопии агентҳо метавонанд дар масофаи дур паҳн шаванд ва дар роҳҳои нафаскашии оммавӣ ворид шаванд. Таъсири биотерроризм на танҳо ба саломатии ҷамъият, балки ба иқтисодиёт, амнияти озуқаворӣ, сохторҳои давлатӣ ва раванди иҷтимоӣ низ зарар меорад.

Давомнокии давраи инкубатсионии баъзе бемориҳо, ки то якчанд ҳафта мерасад, имкон медиҳад, ки ҳамла дертар ошкор шавад ва чораҳои фаврӣ бенатиља монанд. Ин хусусият биотерроризм аз ҳамлаҳои кимиёвӣ ва ядроӣ фарқ мекунад ва талаб мекунад, ки системаҳои мониторинги эпидемиологӣ ва таҳлили лабораторӣ доимо фаъол бошанд. Дар солҳои 2020–2026, рушди ҳуши маснуъи ва технологияҳои таҳрири генетикӣ (ба монанди CRISPR-Cas) имконияти сохтани патогенҳои нав ё тағйирёфтаро фароҳам овардаанд, ки ин хатари биотерроризмро боз ҳам мураккабтар ва пешгӯинопазиртар мекунад.

Мубориза бо биотерроризм талаб мекунад, ки чораҳои комплексӣ дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ амалӣ гарданд.

Аввалан, рушди системаҳои назорати эпидемиологӣ, ташкили лабораторияҳои ташхиси васеъ ва таъмини захираҳои тиббии зарурӣ (ваксинаҳо, доруҳои зиддимикробӣ, воситаҳои муҳофизати шахсӣ) асоси муқовиматро ташкил медиҳад.

Дуюм, омода кардани мутахассисони соњаи тиб, амниятӣ ва идоракунии фавқулодда бояд мунтазам такмил дода шавад.

Сеюм, таҳқиқоти илмӣ дар соҳаи биологияи молекулавӣ, генетика ва технологияҳои синтетикӣ бояд дар доираи назорати қонунӣ ва ахлоқӣ сурат гиранд, то аз истифодаи дубораи онҳо пешгирӣ шавад.

Омӯзиши аҳолӣ дар бораи хатарҳои биотерроризм, рафтори дуруст дар ҳолатҳои фавқулодда ва эҳтиром ба дастурҳои тандурустӣ низ яке аз рукнҳои муҳими пешгирӣ мебошад.

Биотерроризм мушкили марзгузар аст ва ҳеҷ кишваре наметавонад онро танҳо ба таври инфиродӣ ҳал кунад. Конвенсияи 1972, Ташкилоти Умумиљаҳонии Тандурустӣ (ҶТ), Созишномаҳои байналмилалии бехатарии биологӣ ва барномаҳои минтақавӣ (ба монанди ҳамкориҳо дар доираи ШОС, СҲШ ва дигар сохторҳои амниятӣ) заминаи ҳамкории ҷаҳониро фароҳам меоваранд.

Тоҷикистон ҳамчун кишвари Осиёи Марказӣ дар ҳалли ин масъала нақши фаъол дорад. Дар солҳои охир, бо дастгирии шарикони байналмилалӣ, системаи назорати бемориҳои сироятӣ такмил дода шуда, лабораторияҳои муосир таҷҳизонида шуданд ва мутахассисони тоҷик дар курсҳои байналмилалӣ омодагӣ дидаанд. Ҳамзамон, вазъи иқтисодӣ, дастрасии технологияҳои пешрафта ва назорати ҳифзи сарҳадҳои биологӣ дар минтақаҳои дурдаст ҳанӯз ҳам ба таваҷҷӯҳи иловагӣ ва сармоягузории ҳадафманд ниёз доранд. Ҳамкории минтақавӣ дар самти мубодилаи маълумот, таҳлили хатарҳо ва гузаронидани машқҳои муштараки фавқулодда бояд суръат гиранд.

Биотерроризм ҳамчун хатари муосир, ки бо рушди илм ва технологияҳо пайваст аст, талаб мекунад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ба он ҳамчун мушкили стратегӣ ва давлатӣ назар кунад. Пешгирӣ, ошкорсозии барвақтӣ, муқовимати сареъ ва ҳамкории байналмилалӣ рукнҳои асосии амнияти биологӣ мебошанд. Тоҷикистон, бо назардошти вазъи ҷуғрофӣ ва иқтисодии худ, бояд сармоягузорӣ дар соҳаи тандурустии ҷамъиятӣ, таълим, инфрасохтори лабораторӣ ва технологияҳои муосирро идома диҳад. Танҳо бо роҳи ҳамбастагии миллӣ ва байналмилалӣ, тавассути таъмини шаффофияти илмӣ ва назорати қонунӣ, метавон аз хатарҳои биотерроризм дар асри XXI муҳофизат шуд ва сохторҳои устувори амнияти биологиро бунёд кард.

 

Рустам Яқубов –

муаллими калони кафедраи

фанҳои табиатшиносӣ ДДМИТ