Дар даврони соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ ба рушди муносибатҳои байналмилалӣ ва иштироки фаъолона дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намуд. Ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти ҳифзи захираҳои об, пешгирии оқибатҳои тағйирёбии иқлим ва ҳифзи пиряхҳо дар сиёсати хориҷии кишвар мавқеи махсус пайдо карданд.

Ҷаҳони муосир бо мушкилоти зиёди экологӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ аст. Тағйирёбии иқлим, норасоии оби ошомиданӣ, обшавии пиряхҳо, афзоиши талабот ба захираҳои табиӣ ва зарурати таъмини амнияти озуқаворӣ аз масъалаҳое мебошанд, ки ҳалли онҳо ҳамкории муштараки давлатҳо ва созмонҳои байналмилалиро тақозо мекунад. Дар чунин шароит пешниҳоди ташаббусҳои созанда ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳамкорӣ барои пешгирии оқибатҳои ин мушкилот аҳамияти бештар пайдо менамояд.

Тоҷикистон бо пешниҳоди як қатор ташаббусҳои байналмилалӣ дар соҳаи обу иқлим таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба масъалаҳое ҷалб намуд, ки барои рушди устувори кишварҳо аҳамияти умумӣ доранд. Қабули қатъномаҳои махсуси Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар асоси ин пешниҳодҳо аз дастгирии байналмилалии ташаббусҳои Тоҷикистон шаҳодат медиҳад.

Яке аз самтҳои асосии фаъолияти байналмилалии Тоҷикистон масъалаи истифодаи оқилона ва ҳифзи захираҳои об ба шумор меравад. Об на танҳо манбаи асосии ҳаёти инсон, балки омили муҳими рушди иқтисодӣ, фаъолияти кишоварзӣ, истеҳсоли неруи барқ, таъмини амнияти озуқаворӣ ва нигоҳдории мувозинати экологӣ мебошад.

Бо вуҷуди аҳамияти бузурги об, дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон масъалаи дастрасии аҳолӣ ба оби тозаи ошомиданӣ ва истифодаи устувори захираҳои обӣ ҳанӯз ҳалли пурраи худро наёфтааст. Афзоиши аҳолӣ, рушди истеҳсолот, ифлосшавии манбаъҳои об ва тағйирёбии иқлим вазъи мавҷударо боз ҳам мураккаб мегардонанд.

Бо дарназардошти чунин мушкилот, Тоҷикистон масъалаи обро ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки ҳамкории байналмилалӣ пешниҳод намуд.

Яке аз аввалин ташаббусҳои муҳими кишвар эълон гардидани соли 2003 ҳамчун «Соли байналмилалии оби тоза» буд. Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид ин пешниҳодро дастгирӣ намуда, барои ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои об имконияти бештар фароҳам овард.

Аҳамияти ин ташаббус, пеш аз ҳама, дар он ифода меёфт, ки масъалаи ҳифзи захираҳои об ва дастрасии аҳолӣ ба оби ошомиданӣ дар сатҳи байналмилалӣ мавриди муҳокимаи васеъ қарор гирифт. Ҳамзамон, он ба рушди ҳамкории давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва муассисаҳои илмӣ мусоидат намуд.

Идомаи ин иқдом эълон гардидани солҳои 2005-2015 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» буд. Дар доираи ин даҳсола масъалаҳои беҳтар намудани дастрасӣ ба оби тоза, истифодаи самараноки захираҳои обӣ ва баланд бардоштани маърифати экологӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд.

Ташаббуси навбатии Тоҷикистон ба эълон гардидани соли 2013 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об» равона гардид. Ҳадафи асосии он таҳкими ҳамкории кишварҳо дар истифодаи захираҳои об, рушди муносибатҳои созанда ва ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли мушкилоти вобаста ба об буд.

Ин ташаббус аҳамияти махсус дошт, зеро захираҳои об дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон хусусияти фаромарзӣ доранд. Истифодаи оқилонаи онҳо муносибатҳои ҳамоҳангшуда, риояи манфиатҳои муштарак ва ҳамкории доимии давлатҳоро талаб мекунад.

Марҳилаи дигари фаъолияти байналмилалии Тоҷикистон дар ин самт бо қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид аз 21 декабри соли 2016 алоқаманд аст. Тибқи ин қатънома солҳои 2018-2028 Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» эълон гардиданд.

Ин ташаббус масъалаҳои вобаста ба обро бо ҳадафҳои рушди устувор пайваста, ба истифодаи самараноки захираҳои обӣ, ҳифзи муҳити зист, беҳтар намудани шароити зиндагии аҳолӣ ва тақвияти ҳамкории байналмилалӣ равона кардааст.

Пайдарпайии чунин ташаббусҳо нишон медиҳад, ки Тоҷикистон масъалаи обро на ҳамчун мушкилоти маҳдуди миллӣ, балки ҳамчун масъалаи дорои аҳамияти минтақавӣ ва ҷаҳонӣ баррасӣ менамояд.

Дар баробари масъалаҳои истифодаи захираҳои об, ҳифзи пиряхҳо низ дар сиёсати байналмилалии Тоҷикистон мавқеи муҳим пайдо кардааст. Ин масъала бо тағйирёбии иқлим ва таъсири он ба муҳити табиӣ, иқтисодиёт ва ҳаёти иҷтимоии аҳолӣ робитаи зич дорад.

Пиряхҳо аз манбаъҳои муҳими захираҳои оби тоза ба шумор рафта, дар таъмини оби дарёҳо, фаъолияти кишоварзӣ ва нигоҳдории мувозинати экологии минтақаҳои кӯҳсор саҳми назаррас доранд. Обшавии босуръати онҳо метавонад ба камшавии захираҳои об, афзоиши хатари офатҳои табиӣ ва тағйир ёфтани шароити зиндагии аҳолӣ оварда расонад.

Барои Тоҷикистон, ки қисми зиёди ҳудуди онро кӯҳҳо ташкил медиҳанд, масъалаи ҳифзи пиряхҳо аҳамияти махсус дорад. Тағйирёбии ҳолати пиряхҳо метавонад ба захираҳои обии кишвар ва минтақаҳои поёноби дарёҳо таъсир расонад.

Бо дарназардошти ин масъала, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ташаббуси байналмилалиро оид ба ҳифзи пиряхҳо пешниҳод намуданд.

14 декабри соли 2022 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаеро қабул кард, ки тибқи он соли 2025 «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва 21 март «Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо» эълон гардид.

Қабули ин қатънома барои ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаи обшавии пиряхҳо, рушди таҳқиқоти илмӣ ва таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар самти ҳифзи захираҳои обӣ заминаи мусоид фароҳам овард.

Яке аз рӯйдодҳои муҳими марбут ба ин ташаббус баргузории Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе аз 29 то 31 майи соли 2025 буд. Дар он намояндагони кишварҳои гуногун, созмонҳои байналмилалӣ, олимон ва коршиносон масъалаҳои тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо, пешгирии хатарҳои экологӣ ва рушди ҳамкории илмиро мавриди баррасӣ қарор доданд.

Ҳамзамон, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид солҳои 2025-2034-ро Даҳсолаи амал оид ба илмҳои криосфера эълон намуд. Ин иқдом ба омӯзиши илмии пиряхҳо, барф, ях ва дигар унсурҳои криосфера, инчунин таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар ин соҳа равона шудааст.

Ташаббусҳои марбут ба ҳифзи пиряхҳо нишон медиҳанд, ки масъалаҳои экологӣ дар фаъолияти байналмилалии Тоҷикистон пайваста мавриди таваҷҷуҳ қарор доранд.

Эътирофи байналмилалии ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, пеш аз ҳама, дар қабули қатъномаҳои Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид, дастгирии кишварҳои узв ва баргузории чорабиниҳои байналмилалӣ инъикос меёбад.

Қабули чунин ҳуҷҷатҳо нишон медиҳад, ки масъалаҳои пешниҳодкардаи Тоҷикистон бо манфиатҳои умумии ҷомеаи ҷаҳонӣ робита дошта, барои рушди ҳамкории давлатҳо замина фароҳам меоранд.

Ташаббусҳои байналмилалӣ ҳамчунин ба муаррифии Тоҷикистон ҳамчун кишвари фаъол дар баррасии масъалаҳои обу иқлим мусоидат намудаанд. Онҳо имконият медиҳанд, ки кишвар дар муҳокимаҳои байналмилалӣ оид ба истифодаи захираҳои табиӣ, ҳифзи муҳити зист ва рушди устувор иштироки бештар дошта бошад.

Бо вуҷуди ин, аҳамияти ташаббусҳо танҳо бо қабули қатъномаҳо маҳдуд намегардад. Самаранокии онҳо аз татбиқи амалии барномаҳо, ҷалби маблағгузорӣ, истифодаи технологияҳои муосир ва ҳамкории давлатҳо вобаста аст.

Аз ин нуқтаи назар, ташаббусҳои Тоҷикистон на танҳо аҳамияти сиёсиву дипломатӣ, балки хусусияти илмӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ низ доранд.

Дар татбиқи ҳадафҳои онҳо муассисаҳои таҳсилоти олӣ, марказҳои илмӣ ва муҳаққиқон метавонанд саҳми назаррас гузоранд. Омӯзиши тағйирёбии иқлим, таҳқиқи ҳолати пиряхҳо, таҳияи усулҳои самараноки истифодаи захираҳои об ва баланд бардоштани маърифати экологӣ аз самтҳое мебошанд, ки иштироки фаъоли олимон ва донишҷӯёнро талаб мекунанд.

Махсусан, ҷалби ҷавонон ба омӯзиши масъалаҳои глобалии экологӣ метавонад барои ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ, баланд бардоштани ҳисси масъулиятшиносӣ ва рушди фаъолияти таҳқиқотии онҳо мусоидат намояд.

Муассисаҳои таҳсилоти олӣ метавонанд тавассути баргузории конференсияҳо, семинарҳои илмӣ, таҳияи мақолаҳо ва корҳои таҳқиқотӣ мазмуну аҳамияти ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро ба донишҷӯён шарҳ диҳанд.

Хулоса, Таҳлили ташаббусҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки масъалаҳои истифодаи оқилонаи захираҳои об, ҳифзи пиряхҳо ва муқовимат ба тағйирёбии иқлим дар сиёсати хориҷии кишвар мавқеи муҳим доранд.

Пешниҳодҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба эълони солҳои байналмилалӣ ва даҳсолаҳои амал дар соҳаи обу иқлим аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дастгирӣ ёфта, ба қабули як қатор қатъномаҳои байналмилалӣ мусоидат намудаанд.

Эътирофи ин ташаббусҳо барои густариши ҳамкории байналмилалӣ, ҷалби таваҷҷуҳ ба масъалаҳои экологӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ аҳамияти назаррас дорад.

Дар баробари ин, татбиқи амалии ҳадафҳои пешбинишуда ҳамкории пайвастаи давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, муассисаҳои илмӣ ва ҷомеаи шаҳрвандиро тақозо мекунад.

Ҳамин тариқ, ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро метавон ҳамчун саҳми кишвар дар рушди муколамаи ҷаҳонӣ оид ба масъалаҳои обу иқлим арзёбӣ намуд. Идомаи таҳқиқоти илмӣ, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва рушди ҳамкории байналмилалӣ барои амалӣ гардидани ҳадафҳои ин ташаббусҳо ва ҳифзи муҳити зист барои наслҳои оянда аҳамияти калон дорад.

 

Г. ҲУСЕЙНОВА,

мудири кафедраи забонҳои хориҷӣ