Ҳуқуқ ба озодӣ ва амнияти шахсӣ яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон ба шумор меравад. Ҳар гуна амале, ки боиси ғайриқонунӣ маҳдуд гардидани озодии шахс мегардад, ба шаъну шараф ва ҳуқуқҳои инсон зарар расонида, метавонад оқибатҳои вазнини иҷтимоӣ ба бор орад. Дар байни чунин ҷиноятҳо одамрабоӣ мавқеи махсус дошта, на танҳо барои худи ҷабрдида, балки барои оилаи ӯ ва тамоми ҷомеа низ мушкилоти зиёдеро ба вуҷуд меорад.

Одамрабоӣ дар ҳолатҳое рух медиҳад, ки инсон бар хилофи иродаи худ ғайриқонунӣ нигоҳ дошта, интиқол дода ё аз муҳити маъмулии зиндагӣ дур карда мешавад. Ҳадафҳои чунин амалҳо вобаста ба ҳолатҳои мушаххас метавонанд гуногун бошанд. Баъзан ҷинояткорон бо мақсади гирифтани маблағ амал мекунанд, дар баъзе ҳолатҳо бошад, рабудани инсон барои маҷбур намудани ӯ ба иҷрои кори муайян ё расидан ба дигар ҳадафҳои ғайриқонунӣ истифода мешавад.

Мураккабии масъала дар он аст, ки ҷинояткорон на ҳамеша бо роҳи ошкоро ва истифодаи зӯроварӣ амал мекунанд. Фиреб, пешниҳоди кори қалбакӣ, ваъдаи даромади баланд, сохтакории ҳуҷҷатҳо ва суиистифода аз эътимоди инсон низ метавонанд барои ҷалби шахс ба вазъияти хатарнок истифода шаванд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани сатҳи огоҳии шаҳрвандон яке аз шартҳои муҳимми пешгирии ин ҷиноят ба ҳисоб меравад.

Дар шароити имрӯза технологияҳои иттилоотӣ низ ба масъалаи амнияти шахсӣ таъсири назаррас мерасонанд. Муошират тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ва паёмрасонҳо имкониятҳои васеъ фароҳам овардааст, вале ҳамзамон хавфҳои муайянро низ зиёд кардааст. Шахсоне, ки маълумоти шахсии худро беэҳтиётона дар интернет паҳн мекунанд ё ба пешниҳодҳои одамони ношинос зуд бовар менамоянд, метавонанд ба ҳолатҳои номатлуб дучор шаванд.

Аз ин рӯ, баланд бардоштани саводи рақамӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ҳар як истифодабарандаи интернет бояд донад, ки чӣ гуна маълумоти шахсӣ ва робитаҳои маҷозии худро ҳифз намояд, пешниҳодҳои шубҳанокро санҷад ва дар ҳолати эҳсоси хатар кадом тадбирҳоро андешад. Ин масъала махсусан барои ҷавонон муҳим аст, зеро онҳо қисми фаъоли муҳити рақамӣ мебошанд.

Муҳоҷирати меҳнатӣ низ аз ҷумлаи самтҳое мебошад, ки дар онҳо андешидани чораҳои пешгирикунанда зарур аст. Пеш аз сафар ба кишвари дигар ё минтақаи дигар шаҳрванд бояд маълумотро дар бораи корфармо, шароити меҳнат, ҳуҷҷатҳои зарурӣ ва мақоми ҳуқуқии миёнарав санҷад. Қабули қарор бе доштани маълумоти кофӣ ва бовар кардан ба ваъдаҳои шифоҳӣ метавонад шахсро ба вазъияти номусоид гирифтор намояд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон яке аз самтҳои муҳимми фаъолияти давлат ба ҳисоб меравад. Қонунгузории кишвар барои амалҳои ҷиноятии вобаста ба ғайриқонунӣ маҳдуд намудани озодӣ ва одамрабоӣ ҷавобгарии ҷиноятӣ пешбинӣ менамояд. Ҳадафи чунин меъёрҳои ҳуқуқӣ ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шахс, пешгирии ҷиноятҳо ва таъмини ҷавобгарии шахсони гунаҳкор мебошад.

Барои таъмини натиҷаҳои самаранок танҳо мавҷудияти ҷавобгарии ҷиноятӣ кофӣ нест. Зарур аст, ки фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сохторҳои иҷтимоӣ ва дигар ниҳодҳои дахлдор ба таври ҳамоҳанг ба роҳ монда шавад. Гузаронидани корҳои профилактикӣ, такмили маҳорати касбии кормандон ва истифодаи таҷрибаи муосир метавонанд барои ошкор ва пешгирӣ намудани чунин ҷиноятҳо мусоидат намоянд.

Дар ин раванд ҷомеа низ масъулияти муайян дорад. Агар шаҳрвандон нисбат ба ҳолатҳои шубҳанок бетараф набошанд ва маълумоти муҳимро сари вақт ба мақомоти дахлдор расонанд, имконияти пешгирии ҷиноятҳо бештар мегардад. Ҳамкории шаҳрвандон бо мақомоти давлатӣ барои таъмини муҳити бехатар аҳаммияти калон дорад.

Оила яке аз муҳитҳои асосии пешгирии чунин хатарҳо мебошад. Падару модар бояд бо фарзандони худ дар бораи қоидаҳои бехатарӣ, муносибат бо шахсони ношинос ва истифодаи дурусти интернет суҳбат намоянд. Боварӣ ва муоширати доимӣ миёни аъзои оила ба он мусоидат мекунад, ки кӯдак ё ҷавон дар ҳолатҳои шубҳанок мушкилоти худро пинҳон накарда, сари вақт аз калонсолон кӯмак талаб намояд.

Муассисаҳои таълимӣ низ метавонанд дар ин самт корҳои муҳими фаҳмондадиҳиро анҷом диҳанд. Омӯзиши асосҳои ҳуқуқ, қоидаҳои амнияти шахсӣ, фарҳанги истифодаи интернет ва тарзи дурусти рафтор дар ҳолатҳои ғайриоддӣ ба ташаккули малакаҳои зарурӣ мусоидат мекунад. Чунин донишҳо бояд махсусан ба ҷавонон ҳамчун ҷузъи муҳими саводи шаҳрвандӣ омӯзонида шаванд.

Ҷанбаи дигари муҳимми масъала ҳимоя ва барқарорсозии ҷабрдидагон мебошад. Шахсе, ки аз одамрабоӣ зарар дидааст, метавонад бо мушкилоти ҷиддии равонӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ шавад. Аз ин рӯ, баъди озод шудан ӯ набояд танҳо гузошта шавад ва бояд имкони гирифтани ёрии ҳуқуқӣ, равонӣ, тиббӣ ва иҷтимоиро дошта бошад. Муносибати инсонӣ ва эҳтиромона ба ҷабрдида барои барқарор намудани ҳаёти муқаррарии ӯ аҳаммияти калон дорад.

Дастгирии иҷтимоӣ метавонад ба бозгашти ҷабрдида ба ҳаёти муқаррарӣ ва ҷомеа мусоидат намояд. Фароҳам овардани имконияти идомаи таҳсил, касбомӯзӣ, пайдо кардани ҷойи кор ва барқарор намудани робитаҳои оилавӣ барои аз нав оғоз намудани зиндагӣ аҳаммияти калон дорад. Дар ин раванд мақомоти давлатӣ, муассисаҳои иҷтимоӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ метавонанд фаъолияти худро ҳамоҳанг созанд.

Бо назардошти хусусияти эҳтимолан фаромиллии баъзе ҳолатҳои одамрабоӣ, ҳамкории байналмилалӣ низ аҳаммияти махсус дорад. Мубодилаи иттилоот, ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти дахлдор ва омӯзиши таҷрибаи кишварҳои дигар метавонанд барои ошкор намудани гурӯҳҳои ҷиноятпеша ва пешгирии фаъолияти онҳо мусоидат намоянд.

Барои коҳиш додани омилҳои осебпазирӣ беҳтар намудани шароити иҷтимоии аҳолӣ низ муҳим аст. Дастрасӣ ба таҳсил, касбомӯзӣ ва ҷойҳои кори қонунӣ метавонад эҳтимоли фирефта шудани одамонро аз ҷониби шахсони манфиатҷӯ коҳиш диҳад. Махсусан барои ҷавонон ва гурӯҳҳои ниёзманди аҳолӣ бояд имкониятҳои бештар ҷиҳати рушди иҷтимоӣ ва иқтисодӣ фароҳам оварда шаванд.

Пешгирии одамрабоӣ бояд хусусияти доимӣ ва фарогир дошта бошад. Маъракаҳои иттилоотӣ, вохӯриҳои фаҳмондадиҳӣ, машғулиятҳои таълимӣ ва пешниҳоди тавсияҳои амалӣ метавонанд сатҳи огоҳии шаҳрвандонро баланд бардоранд. Дар баробари ин, иттилооти пешгирикунанда бояд ба таври равшан, фаҳмо ва дастрас ба гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ расонида шавад.

Дар маҷмӯъ, одамрабоӣ масъалаест, ки бо амнияти шахсӣ, ҳуқуқи инсон ва суботи иҷтимоӣ робитаи мустақим дорад. Муқовимат ба ин ҷиноят танҳо тавассути ба ҷавобгарӣ кашидани ҷинояткорон таъмин намегардад. Пешгирии хатарҳо, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, таҳкими ҳамкории байни сохторҳо ва дастгирии ҷабрдидагон бояд дар маҷмӯъ ва ба таври ҳамоҳанг амалӣ карда шаванд.

Ҳифзи инсон аз одамрабоӣ пеш аз ҳама маънои ҳимояи озодӣ, шаъну шараф ва ҳуқуқҳои ӯро дорад. Барои ин на танҳо давлат, балки ҳар як оила, муассисаи таълимӣ ва шаҳрванд бояд масъулияти худро эҳсос намояд. Зеро ҷомеаи огоҳу қонунмеҳвар ва дорои ҳисси баланди масъулияти шаҳрвандӣ метавонад барои пешгирии чунин ҷиноятҳо ва таъмини амнияти ҳар як инсон муҳити бехатартар фароҳам оварад.

 

Маҳина БУРИЕВА,

омӯзгори ДДМИТ