Аз сулҳу ваҳдати миллӣ то созандагӣ ва ташаккули Тоҷикистон дар масири рушди устувор

Соли 2026 барои мардуми Тоҷикистон танҳо як соли тақвимӣ нест. Ин сол дар саҳифаҳои таърихи навини давлатдории миллӣ бо ҳарфҳои заррин сабт хоҳад шуд, зеро Тоҷикистон 35-солагии Истиқлоли давлатиро таҷлил менамояд. Сиву панҷ сол барои таърихи як миллат шояд фосилаи кӯтоҳ намояд, аммо барои давлати ҷавоне, ки дар оғози соҳибистиқлолӣ бо мушкилоти сангини сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардид, ин як марҳалаи бузурги таърихист.

Ба рамзи 35-солагии Истиқлоли давлатӣ низ бесабаб тасвири Маҷмааи Истиқлол ҷой дода нашудааст. Он ҳамчун ифодаи эҳёи давлатдории миллӣ, озодӣ, истиқлол ва рушди Тоҷикистон маънидод мешавад. Дар тасвири рамзӣ роҳ, нақб ва неругоҳ низ ҷой гирифтаанд, ки аз муҳимтарин самтҳои созандагӣ ва дастовардҳои даврони истиқлол шаҳодат медиҳанд.

Пас, ба саволи таърихии «35 соли Истиқлолият ба Тоҷикистон чӣ дод?» чӣ гуна метавон посух гуфт?

Ҷавоб, бешубҳа, дар як ҷумла намеғунҷад. Истиқлолият ба Тоҷикистон пеш аз ҳама имкони соҳибдавлат шудан, мустақилона муайян намудани роҳи рушди сиёсӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ, таҳкими сулҳу субот, эҳёи худшиносии миллӣ ва бунёди заминаҳои давлатдории муосирро фароҳам овард.

Аммо муҳимтар аз ҳама, истиқлолият ба миллат дарси бузурги таърихӣ дод: давлатро ба даст овардан мумкин аст, аммо ҳифз кардан, таҳким бахшидан ва ба наслҳои оянда ҳамчун мероси устувор супоридан масъулияти ҳаррӯза ва доимист.

Истиқлолият - аввалин ва бузургтарин дастоварди давлатдорӣ

9 сентябри соли 1991 Тоҷикистон ба марҳалаи нави таърихи худ ворид гардид. Соҳибистиқлолӣ барои миллати тоҷик имкони бунёди давлати миллӣ ва муайян кардани сарнавишти худро фароҳам овард. Аммо ин роҳ аз ибтидо ҳамвор набуд.

Солҳои аввали истиқлол барои кишвар давраи пурпечутоби озмоишҳои сахти сиёсӣ ва иҷтимоӣ буданд. Дар чунин шароит ҳифзи давлати миллӣ, пешгирии парокандагии ҷомеа ва барқарор намудани суботи сиёсӣ вазифаи таърихии аввалиндараҷа гардид.

Таҷрибаи Тоҷикистон собит намуд, ки истиқлолияти давлатӣ бе сулҳу ваҳдати миллӣ наметавонад ба рушди устувор такя кунад. Аз ин рӯ, дар таърихи навини кишвар истиқлолият ва ваҳдати миллӣ ду мафҳуми аз ҳам ҷудонашавандаанд: яке заминаи соҳибдавлатӣ фароҳам овард ва дигаре имкон дод, ки ин давлат дар фазои сулҳу субот рушд кунад.

Сулҳ - сутуни устувории истиқлол

Яке аз бузургтарин дастовардҳои даврони истиқлол сулҳу ваҳдати миллӣ мебошад.

Ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 ба раванди таърихии барқарорсозии сулҳ ва таҳкими давлатдорӣ заминаи устувор гузошт. Аз он замон Тоҷикистон роҳи барқарорсозии иқтисодиёт, таҳкими ниҳодҳои давлатӣ ва рушди иҷтимоиро дар шароити сулҳу субот пеш гирифт.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон аҳамияти танҳо миллӣ надорад. Он ба як таҷрибаи қобили омӯзиш дар масъалаи ҳалли низоъ ва расидан ба ризоияти миллӣ табдил ёфт. Маҳз ҳамин таҷриба имрӯз ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар масъалаҳои сулҳ ва муколамаи созанда дар сатҳи байналмилалӣ мавқеи фаъол дошта бошад.

Аз ин ҷост, ки ҳар гоҳ аз дастовардҳои 35 соли истиқлол сухан мегӯем, бояд пеш аз ҳама сулҳро ба ёд орем. Зеро агар сулҳ набошад, роҳ сохта намешавад, корхона фаъол намегардад, мактаб бунёд намеёбад, сармоягузорӣ ворид намешавад ва ҷомеа ба оянда бо эътимод назар карда наметавонад.

Сулҳ барои Тоҷикистон танҳо натиҷаи як созишномаи сиёсӣ нест; он ба як арзиши миллӣ, фарҳанги зиндагӣ ва заминаи асосии рушди давлат табдил ёфтааст.

Аз давлатсозӣ то давлатдории муосир

Дар даврони истиқлол пояҳои давлатдории муосири Тоҷикистон тадриҷан таҳким ёфтанд. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 барои ташаккули низоми ҳуқуқии давлат, муайян намудани асосҳои сохтори сиёсӣ ва иҷтимоӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон заминаи муҳим гузошт.

Дар ин давра ниҳодҳои асосии давлатдорӣ тақвият ёфта, низоми идоракунии давлатӣ ташаккул ва такмил дода шуд. Артиши миллӣ, низоми молиявӣ, пули миллӣ, сохторҳои дипломатӣ ва дигар институтҳои давлатдории соҳибистиқлол ба вуҷуд омаданд.

Аммо давлатдорӣ танҳо маҷмӯи ниҳодҳо нест. Давлатдорӣ пеш аз ҳама масъулияти миллӣ, эҳтиром ба қонун, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва қобилияти муайян намудани ҳадафҳои стратегии кишвар мебошад.

Аз ин рӯ, яке аз натиҷаҳои муҳими 35 соли истиқлол ташаккули тафаккури нави давлатдорӣ ва дарки бештари масъулияти шаҳрвандӣ дар назди давлату миллат мебошад.

Роҳи созандагӣ - чеҳраи муҷаллои истиқлол

Агар таърихи 35 соли истиқлолро аз нигоҳи дигаргуншавии муҳити иқтисодию иҷтимоӣ арзёбӣ намоем, яке аз падидаҳои барҷаста раванди васеи созандагӣ ва бунёдкорӣ мебошад.

Роҳҳо, нақбҳо, пулҳо, неругоҳҳо, хатҳои интиқоли барқ, муассисаҳои таълимӣ, тандурустӣ, фарҳангӣ ва варзишӣ, марказҳои хизматрасонӣ ва дигар иншооти иҷтимоию иқтисодӣ дар солҳои истиқлол ба симои кишвар тағйироти назаррас ворид карданд.

Роҳи нав танҳо роҳ нест. Нақб танҳо нақб нест. Неругоҳ танҳо неругоҳ нест. Ҳар яке аз ин иншоот як ҳалқаи занҷири бузурги рушди миллӣ мебошад.

Роҳи хуб минтақаҳоро ба ҳам мепайвандад, нақб масофаро кӯтоҳ мекунад, неругоҳ барои рушди истеҳсолот замина мегузорад ва мактабу беморхона сифати зиндагии мардумро беҳтар месозанд.

Аз ин нуқтаи назар, созандагӣ бояд танҳо бо шумораи иншооти сохташуда чен карда нашавад. Меъёри асосии он бояд таъсири воқеии иншоот ба зиндагии инсон, рушди иқтисод ва ояндаи кишвар бошад.

Омодагӣ ба 35-солагии Истиқлоли давлатӣ ба ин раванд такони тоза бахшид. Тибқи маълумоти расмӣ, аз 29 ҳазор иншооту биноҳои ба муносибати ҷашн ба нақша гирифташуда то охири соли 2025 беш аз 26 ҳазор мавриди истифода қарор гирифта, зиёда аз 70 дарсади онҳо бо саҳми соҳибкорон ва шаҳрвандон бунёд шудаанд. Пешбинӣ шудааст, ки шумораи иншооти сохташуда то ҷашн аз 30 ҳазор гузарад.

Ин рақамҳо, агар аз диди иҷтимоӣ арзёбӣ шаванд, аз як падидаи муҳим шаҳодат медиҳанд: ҷашни истиқлол тадриҷан аз як санаи тақвимӣ ба ҳаракати умумимиллии созандагӣ табдил ёфтааст.

Истиқлолият ва иқтисоди миллӣ

Яке аз масъалаҳои калидии истиқлолияти воқеӣ — мустақилияти иқтисодӣ мебошад. Давлати сиёсӣ метавонад соҳибистиқлол бошад, аммо агар иқтисоди он заиф ва вобаста бошад, имкони татбиқи мустақилонаи ҳадафҳои миллӣ маҳдуд мегардад.

Аз ин рӯ, солҳои истиқлол барои Тоҷикистон давраи ташаккули иқтисоди миллӣ, ҷустуҷӯи роҳҳои нави рушд, рушди соҳаҳои саноат, энергетика, кишоварзӣ, нақлиёт, соҳибкорӣ ва хизматрасонӣ гардид.

Дар солҳои охир масъалаи саноатикунонии босуръат ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии кишвар табдил ёфтааст. Ин ҳадаф аз як тараф ба афзоиши истеҳсолоти миллӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва зиёд намудани иқтидори содиротӣ равона шуда бошад, аз ҷониби дигар зарурати гузариш аз иқтисоди бештар ба ашёи хом такякунанда ба иқтисоди дорои арзиши баланди иловашударо ба миён мегузорад.

Дар ин раванд рушди соҳибкорӣ низ аҳамияти махсус дорад. Далели он ки беш аз 70 фоизи иншооти ҷашнии бунёдшуда бо саҳми соҳибкорон ва шаҳрвандон сохта шудаанд, нишон медиҳад, ки рушди кишвар танҳо кори давлат нест. Истиқлолияти воқеӣ вақте устувор мегардад, ки шаҳрванд худро дар раванди давлатсозӣ шарики фаъол эҳсос намояд.

Энергетика - омили рушди миллӣ

Дар миёни ҳадафҳои стратегии кишвар расидан ба истиқлолияти энергетикӣ мавқеи махсус дорад.

Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги обӣ буда, рушди энергетикаи обӣ барои иқтисоди миллӣ имкониятҳои фаровон фароҳам меорад. Лоиҳаҳои бузурги энергетикӣ, аз ҷумла НБО-и «Роғун», дар ин замина на танҳо ҳамчун иншооти энергетикӣ, балки ҳамчун ҷузъи стратегияи рушди иқтисодии кишвар арзёбӣ мешаванд.

Энергияи кофӣ барои рушди саноат, таъсиси ҷойҳои корӣ, беҳтар намудани шароити зиндагии мардум ва рушди иқтисоди рақамӣ замина фароҳам меорад. Аммо дар марҳалаи нави рушд масъалаи энергетика бояд бо масъалаҳои самаранокии истифодаи неру, рушди манбаъҳои барқароршаванда, ҳифзи муҳити зист ва истифодаи технологияҳои муосир пайванд дода шавад.

Сармояи асосӣ - инсон

Ҳар қадаре ки дар бораи сохтмони роҳу корхона ва неругоҳ сухан гӯем, дар ниҳоят ба як хулоса мерасем: сармояи асосии истиқлол инсон аст.

Агар инсон соҳибмаърифат, касбдон, солим, масъулиятшинос ва ватандӯст бошад, давлат низ қавӣ мегардад.

Аз ин рӯ, рушди маориф, илм ва омодасозии кадрҳои баландихтисос аз муҳимтарин дастовардҳо ва ҳамзамон аз вазифаҳои асосии даврони истиқлол мебошад.

Дар марҳалаи кунунӣ талабот ба кадрҳои дорои дониши муосир ба таври бесобиқа меафзояд. Иқтисоди рақамӣ, зеҳни сунъӣ, технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ, саноати муосир ва иқтисоди сабз мутахассисони навро талаб мекунанд.

Аз ин рӯ, агар 35 соли гузашта бештар ба бунёди заминаҳои давлатдорӣ ва инфрасохторӣ равона шуда бошад, марҳалаи нави истиқлол бояд ба рушди сармояи инсонӣ ва иқтисоди донишбунёд такя кунад.

Дар ин ҷо нақши мактаб, донишгоҳ, илм ва муҳити эҷодӣ ниҳоят бузург аст. Ояндаи Тоҷикистонро на танҳо корхонаҳои нав, балки мағзҳои нав, андешаҳои нав ва технологияҳои нав месозанд.

Истиқлолият ва худшиносии миллӣ

Дар давоми 35 соли истиқлол эҳёи худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ низ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфт.

Забони давлатӣ, таърихи миллат, фарҳанг, адабиёт, ҳунарҳои мардумӣ ва мероси бузурги илмӣ ва маънавии тоҷикон бештар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд.

Аммо худшиносӣ танҳо донистани номи бузургони гузашта нест. Худшиносии миллӣ бояд инсонро ба меҳнати созанда, эҳтироми қонун, масъулияти шаҳрвандӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ раҳнамоӣ кунад.

Аз ин ҷост, ки соли 2026 ҳамчун «Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ» эълон гардид. Ин иқдом ба истиқболи сазовор аз 35-солагии Истиқлоли давлатӣ ва тақвияти эҳсоси ифтихор аз таъриху фарҳанги миллӣ равона шудааст.

Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ: аз узви ҷомеаи ҷаҳонӣ то кишвари ташаббускор

Яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлол ташаккули сиёсати хориҷии фаъол ва тавсеаи ҷойгоҳи байналмилалии Тоҷикистон мебошад.

Имрӯз Тоҷикистон дар масъалаҳои об, тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва рушди устувор яке аз кишварҳои фаъол дар сатҳи байналмилалӣ ба шумор меравад.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи об ва иқлим, аз ҷумла Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» ва иқдомҳо дар масъалаи ҳифзи пиряхҳо, ба рӯзномаи байналмилалӣ таъсир гузоштаанд. Қатъномаи соли 2025 қабулшуда дар доираи ЭСКАТО низ саҳми Тоҷикистонро дар пешбурди ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи об ва иқлим бозгӯ мекунад.

Ин ҷо як ҳақиқати муҳим нуҳуфтааст: Тоҷикистон, ки дар оғози истиқлол ба ҳалли мушкилоти дохилӣ машғул буд, имрӯз дар масъалаҳои дорои аҳамияти глобалӣ андеша ва ташаббус пешниҳод мекунад.

Ташаббуси ҷаҳонии марбут ба Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036, ки дар соли 2026 аз ҷониби Маҷмаи умумии СММ эълон гардид, низ идомаи ҳамин равиши фаъол дар масъалаи сулҳ ва муколама арзёбӣ мешавад. Қатъномаи дахлдори СММ ҳадафи даҳсоларо ба пешбурди сулҳ, муколама, оштӣ ва таҳкими ҳамкории байни наслҳо равона кардааст.

Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки таҷрибаи сулҳи тоҷикон барои кишвар танҳо як хотираи таърихӣ нест, балки метавонад ба як сармояи маънавӣ ва дипломатии миллӣ табдил ёбад.

Истиқлолият на танҳо дастовард, балки масъулият низ ҳаст!

Ҳангоми таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатӣ набояд танҳо аз дастовардҳо сухан гуфт. Ҷашни бузург бояд ҳамзамон фурсати худбаҳодиҳӣ ва муайян кардани вазифаҳои оянда бошад.

Дар назди Тоҷикистон ҳанӯз масъалаҳои зиёде қарор доранд: баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, беҳтар намудани сифати таҳсил, рушди илм, коҳиши вобастагии иқтисодӣ, баланд бардоштани рақобатпазирии истеҳсолоти миллӣ, ҳифзи муҳити зист ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим.

Ин масъалаҳо бояд моро ба хулосае расонанд, ки истиқлолият ҳадафи якдафъаина нест; он раванди доимии таҳким ва такмил аст.

Истиқлолиятро на танҳо бо шумораи биноҳои сохташуда, балки бо сатҳи зиндагии мардум; на танҳо бо ҳаҷми истеҳсолот, балки бо сифати он; на танҳо бо шумораи донишгоҳҳо, балки бо сатҳи илму дониш; на танҳо бо мавқеи байналмилалӣ, балки бо қобилияти ҳалли мушкилоти дохилӣ низ бояд арзёбӣ кард.

35 сол - ибтидои марҳалаи нав

Пас, 35 соли Истиқлолият ба Тоҷикистон чӣ дод?

Ба мо давлат дод, давлате, ки сарнавишти худро мустақилона муайян мекунад.

Ба мо сулҳ дод, сулҳе, ки заминаи ҳамаи дигар дастовардҳо гардид.

Ба мо Ваҳдати миллӣ дод, арзише, ки ҷомеаро ба ҳам овард ва давлати соҳибистиқлолро устувор кард.

Ба мо роҳҳо ва нақбҳо, неругоҳҳо ва корхонаҳо, мактабҳо ва муассисаҳои иҷтимоӣ, шаҳрҳои обод ва деҳоти пешрафта дод.

Ба мо имкони рушди иқтисоди миллӣ ва таҳкими соҳибкориро фароҳам овард.

Ба мо худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ, эҳёи фарҳанг ва ифтихор аз таърихи пурғановати миллатро боз ҳам қавитар намуд.

Ба мо имконият дод, ки дар арсаи байналмилалӣ на танҳо ҳамчун узви ҷомеаи ҷаҳонӣ, балки ҳамчун кишвари ташаббускор ва дорои мавқеи созанда шинохта шавем.

Аммо аз ҳама муҳимтар, Истиқлолият ба мо масъулият дод - масъулияти ҳифзи давлат, таҳкими сулҳ, нигоҳ доштани Ваҳдати миллӣ, тарбияи насли оянда ва обод намудани Ватан.

Имрӯз, дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатӣ, мо ҳақ дорем аз роҳи тайкардаи давлату миллати худ ифтихор кунем. Аммо ифтихор аз гузашта танҳо вақте арзишманд аст, ки ба масъулият барои оянда табдил ёбад.

Аз ин рӯ, саволи асосии фардо дигар танҳо ин нахоҳад буд, ки «35 соли Истиқлолият ба мо чӣ дод?» Саволи муҳимтар ин аст:

«Мо барои истиқлолият ва ояндаи Тоҷикистон чӣ кор карда истодаем ва ба наслҳои баъдӣ чӣ мерос мегузорем?»

Ҷавоби ин савол дар дасти ҳар яки мост. Зеро истиқлолиятро як бор ба даст меоранд, аммо онро ҳар рӯз бо меҳнат, дониш, масъулият, ваҳдат, қонунмадорӣ ва ватандӯстӣ таҳким мебахшанд.

Ва шояд ҳамин аст маънии аслии 35 соли Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон: аз давлатсозӣ ба давлатдории устувор, аз барқарорсозӣ ба рушди созанда, аз ҳифзи сулҳ ба фарҳанги сулҳофарӣ ва аз ифтихор аз гузашта ба масъулияти бузург барои оянда гузаштан.

35 сол сипарӣ шуд. Аммо роҳи истиқлол ҳанӯз идома дорад.

Роҳи давлатсозӣ, роҳи созандагӣ, роҳи дониш, роҳи рушди устувор ва роҳи бунёди фардои шоистаи миллат.

Ин роҳро бояд бо иттиҳоду ҳамбастагӣ, бо эҳсоси баланди масъулияти шаҳрвандӣ ва бо бовар ба неруи созандаи мардуми Тоҷикистон идома дод.

 

Муҳаммадалӣ ОЧИЛДИЕВ,

сардори шуъбаи иттилоот ва нашрияи ДДМИТ