ОБ - САРМОЯИ СТРАТЕГИИ МИЛЛАТ Аз захираи табиӣ то қудрати иқтисодӣ ва геоиқтисодии Тоҷикистон
Дар замони муосир қудрати давлатҳо на танҳо бо ҳаҷми захираҳои энергетикӣ, иқтидори саноатӣ, имкониятҳои молиявӣ ва тавоноии низомӣ, балки бо дастрасӣ ба захираҳои ҳаётан муҳим, пеш аз ҳама об, низ муайян карда мешавад. Об тадриҷан аз як неъмати табиӣ ба омили муҳими рақобати иқтисодӣ, амнияти миллӣ, суботи минтақавӣ ва таъсиргузории геоиқтисодӣ табдил ёфтааст. Дар чунин шароит кишварҳое, ки дорои захираҳои фаровони обӣ мебошанд ва имкони истифодаи оқилонаи онҳоро доранд, метавонанд дар ташаккули низоми нави муносибатҳои иқтисодии минтақавӣ ва байналмилалӣ мавқеи назаррас касб намоянд.
Барои Тоҷикистон ин масъала аҳамияти хос дорад. Ҷойгиршавии ҷуғрофӣ, релефи кӯҳсор, захираҳои бузурги пиряхӣ, шабакаи густурдаи дарёҳо ва иқтидори баланди гидроэнергетикӣ кишварро ба яке аз сарчашмаҳои муҳими ташаккули захираҳои обии Осиёи Марказӣ табдил додаанд. Вале арзиши стратегии ин боигарӣ танҳо бо ҳаҷми оби мавҷуда маҳдуд намешавад. Аҳаммияти воқеии он дар имкони табдил додани захираи табиӣ ба сармояи иқтисодӣ, иқтидори истеҳсолӣ, амнияти озуқаворӣ, истиқлолияти энергетикӣ ва нуфузи байналмилалии давлат ифода меёбад. Аз ин рӯ, масъалаи калидӣ на танҳо ҳифзу истифодаи захираҳои обӣ, балки муайян кардани роҳҳои табдил додани онҳо ба омили устувори рушди миллӣ мебошад. Ба ибораи дигар, Тоҷикистон бояд на танҳо кишвари дорои захираҳои бузурги обӣ, балки кишвари дорои низоми самараноки идоракунӣ ва истифодаи стратегии ин сарват бошад. Маҳз аз ҳамин дидгоҳ обро метавон яке аз сармояҳои стратегии миллат арзёбӣ кард.
Об ҳамчун сармояи иқтисодӣ: аз имконияти табиӣ то арзиши иловашуда
Дар иқтисоди муосир сармоя танҳо маблағ, воситаҳои истеҳсолӣ ва дороиҳои молиявиро дар бар намегирад. Захираҳои табиие низ, ки метавонанд дар раванди истеҳсолот, ташаккули арзиши иловашуда ва таъмини рушди дарозмуддат саҳм гузоранд, дорои арзиши сармоявӣ мебошанд. Аз ин нуқтаи назар, об барои Тоҷикистон на танҳо сарвати табиӣ, балки захираи муҳими иқтисодӣ ва омили афзоиши иқтидори истеҳсолии миллӣ мебошад.
Иқтидори обии кишвар имконият медиҳад, ки дар як вақт чандин самти стратегии иқтисодиёт рушд ёбад. Пеш аз ҳама, гидроэнергетика яке аз бунёдҳои муҳими истиқлолияти энергетикии Тоҷикистон ба шумор меравад. Истеҳсоли неруи барқ аз манбаъҳои барқароршаванда на танҳо талаботи дохилиро қонеъ мегардонад, балки барои рушди саноати миллӣ, ҷалби сармоягузорӣ ва ташаккули имкониятҳои содиротӣ замина фароҳам меорад.
Дар ин замина, татбиқи лоиҳаҳои бузурги энергетикӣ, аз ҷумла Неругоҳи барқи обии «Роғун», аҳаммияти фаротар аз истеҳсоли неруи барқ дорад. Ин гуна иншоотҳо метавонанд ба тағйир додани сохтори иқтисоди миллӣ, афзоиши иқтидори саноатӣ, таҳкими истиқлолияти энергетикӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии кишвар мусоидат намоянд.
Бо вуҷуди ин, арзиши иқтисодии обро набояд танҳо ба истеҳсоли неруи барқ маҳдуд кард. Захираҳои обӣ барои рушди кишоварзӣ, саноати хӯрокворӣ, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, саноати сабук, моҳипарварӣ, сайёҳӣ ва дигар соҳаҳои иқтисодиёт заминаи муҳим мебошанд. Самаранок истифода бурдани об дар ин бахшҳо метавонад боиси афзоиши ҳосилнокии меҳнат, коҳиши хароҷоти истеҳсолӣ, зиёд шудани ҳаҷми маҳсулоти рақобатпазир ва густариши имкониятҳои содиротӣ гардад.
Масъалаи дигар арзёбии иқтисодии худи захираҳои обӣ мебошад. То замоне ки об танҳо аз рӯйи ҳаҷми физикӣ ва имконияти истифодаи он ҳисоб карда мешавад, қисми муҳими арзиши воқеии иқтисодии ин сарват нодида мемонад. Зарур аст, ки дар низоми банақшагирии иқтисодӣ арзиши экологии об, хароҷоти ҳифзу барқарорсозии захираҳо, арзиши хизматрасониҳои экосистемавӣ ва таъсири онҳо ба соҳаҳои гуногуни иқтисодиёт ба назар гирифта шаванд. Ин равиш имкон медиҳад, ки об на ҳамчун захираи истифодашавандаи якдафъаина, балки ҳамчун сармояи дарозмуддати миллӣ арзёбӣ гардад.
Об ва амнияти миллӣ: пайванди захираҳои табиӣ бо суботи давлат
Дар шароити тағйирёбии босуръати иқлим, афзоиши аҳолӣ, густариши талабот ба маҳсулоти озуқаворӣ ва шиддат гирифтани рақобат барои захираҳои табиӣ, амнияти обӣ ба яке аз унсурҳои муҳими амнияти миллии давлатҳо табдил ёфтааст. Барои Тоҷикистон, ки соҳаҳои асосии иқтисодиёти он ба захираҳои обӣ вобастагии мустақим доранд, ин масъала аҳаммияти ҳаётан муҳим дорад.
Об ба амнияти энергетикӣ, озуқаворӣ, экологӣ ва иҷтимоии кишвар таъсири бевосита мерасонад. Камшавии дастрасӣ ба об, тағйир ёфтани низоми мавсимии ҷараёни дарёҳо, коҳиши захираҳои пиряхӣ ва афзоиши офатҳои табиӣ метавонанд ба истеҳсоли неруи барқ, ҳосилнокии кишоварзӣ, таъмини аҳолӣ бо маҳсулоти ғизоӣ ва фаъолияти инфрасохтори иқтисодӣ таъсири манфӣ расонанд. Аз ин лиҳоз, ҳифзи захираҳои обӣ бояд ҷузъи ҷудонопазири сиёсати амнияти миллии Тоҷикистон бошад.
Яке аз масъалаҳои нигаронкунанда тағйирёбии иқлим ва таъсири он ба пиряхҳои кишвар мебошад. Пиряхҳо ҳамчун захирагоҳҳои табиии оби ширин дар танзими ҷараёни дарёҳо, таъмини оби кишоварзӣ ва фаъолияти низоми энергетикӣ нақши муҳим доранд. Обшавии босуръати онҳо метавонад дар марҳилаи аввал боиси афзоиши маҷрои об ва хатари селу обхезиҳо гардида, дар оянда бошад, ба коҳиши захираҳои мавсимии об ва тағйир ёфтани тавозуни гидрологӣ оварда расонад.
Мувофиқи маълумоти Барномаи муҳити зисти Созмони Милали Муттаҳид, ки 2 сентябри соли 2025 дар Атласи тағйирёбии муҳити зисти Тоҷикистон нашр шудааст, ҳарорати миёнаи солонаи ҳаво дар кишвар аллакай 1,2 дараҷа баланд гардидааст, ки тақрибан ду баробари нишондиҳандаи миёнаи ҷаҳонӣ мебошад. Ҳамчунин, аз тақрибан 14 ҳазор пиряхе, ки дар даҳсолаҳои охир мавҷуд буданд, беш аз ҳазор пирях пурра аз байн рафтааст. Ин далелҳо нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим барои ояндаи захираҳои обии Тоҷикистон хатари воқеӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин замина, зарурати таҳияи низоми мукаммали пешгӯӣ, мониторинг ва идоракунии хавфҳои обӣ ба миён меояд. Истифодаи технологияҳои муосири рақамӣ, зеҳни сунъӣ, низомҳои иттилоотии ҷуғрофӣ ва моделсозии иқлимӣ метавонад дар пешгирии офатҳои табиӣ, муайян кардани тағйироти захираҳои обӣ ва қабули қарорҳои асоснок нақши муассир дошта бошад.
Масъалаи дигари муҳим амнияти инфрасохтори обӣ мебошад. Сарбандҳо, неругоҳҳои барқи обӣ, каналҳои обёрӣ, обанборҳо ва шабакаҳои обтаъминкунӣ на танҳо иншооти иқтисодӣ, балки унсурҳои муҳими инфрасохтори стратегии давлатанд. Бинобар ин, ҳифзи онҳо аз хавфҳои табиӣ, техникӣ ва дигар таҳдидҳои эҳтимолӣ бояд дар маркази таваҷҷуҳи сиёсати давлатӣ қарор гирад.
Ҳамин тавр, амнияти обӣ набояд танҳо бо масъалаи мавҷудияти захираҳои кофии об маҳдуд карда шавад. Он бояд ҳамчун низоми фарогири ҳифзи манбаъҳо, таъмини дастрасии аҳолӣ, истифодаи устувор, пешгирии хавфҳо ва ҳифзи манфиатҳои дарозмуддати давлат баррасӣ гардад.
Об ҳамчун абзори қудрати геоиқтисодӣ: имкониятҳои нави Тоҷикистон
Ҷойгоҳи геоиқтисодии давлат на танҳо бо мавқеи ҷуғрофӣ ва захираҳои моддию молиявии он, балки бо имконияти иштирок ва таъсиргузорӣ ба равандҳои иқтисодии минтақавӣ низ муайян мегардад. Аз ин нуқтаи назар, захираҳои обии Тоҷикистон метавонанд ба яке аз омилҳои муҳими таҳкими мавқеи кишвар дар Осиёи Марказӣ табдил ёбанд.
Осиёи Марказӣ минтақаест, ки иқтисодиёти давлатҳои он бо ҳамдигар робитаи зич дошта, масъалаҳои об, энергетика, кишоварзӣ ва амнияти экологӣ хусусияти фаромарзӣ доранд. Дар чунин шароит истифодаи самараноки захираҳои обӣ танҳо масъалаи дохилии як давлат нест, балки ба манфиатҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии тамоми минтақа иртибот мегирад.
Тоҷикистон ҳамчун яке аз кишварҳои асосии ташаккулдиҳандаи маҷрои дарёҳои фаромарзии минтақа дорои имкониятҳои назаррас барои рушди ҳамкории минтақавӣ мебошад. Аммо истифодаи ин имкониятҳо бояд бар пояи манфиатҳои мутақобила, эҳтироми ҳуқуқи кишварҳо, муколамаи созанда ва принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ сурат гирад.
Дар ин замина, муҳим аст, ки масъалаи об аз доираи баҳсҳои маъмулӣ дар бораи тақсимоти захираҳо берун рафта, ба майдони ташаккули манфиатҳои муштараки иқтисодӣ табдил дода шавад. Масалан, ҳамоҳангсозии манфиатҳои энергетикии кишварҳои дорои захираҳои гидроэнергетикӣ бо талаботи давлатҳои дорои иқтисодиёти кишоварзии рушдёфта метавонад барои ташаккули модели нави ҳамкории минтақавӣ замина гузорад.
Чунин ҳамкорӣ метавонад самтҳои гуногунро фаро гирад: мубодилаи неруи барқ, ҳамоҳангсозии низоми истифодаи об, сармоягузорӣ ба инфрасохтори гидротехникӣ, татбиқи технологияҳои сарфакунандаи об, мубодилаи маълумоти гидрологӣ ва таъсиси механизмҳои муштараки идоракунии хавфҳои экологӣ. Дар ин раванд Тоҷикистон метавонад аз имкониятҳои ҷуғрофӣ ва табиии худ на танҳо ҳамчун бартарии иқтисодӣ, балки ҳамчун сарчашмаи ташаккули эътимод ва ҳамкории минтақавӣ истифода намояд.
Ҷанбаи дигари муҳим дипломатияи об мебошад. Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар ин самт, ки бо сиёсати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон робитаи мустақим доранд, дар муаррифии кишвар ҳамчун ҷонибдори ҳалли мушкилоти глобалии об ва иқлим нақши назаррас гузоштаанд.
Эълон гардидани солҳои байналмилалӣ ва даҳсолаҳои амал дар соҳаи об бо ташаббуси Тоҷикистон, баргузории конфронсҳои сатҳи баланди байналмилалӣ дар Душанбе ва ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои ҳифзи пиряхҳо шаҳодати мавқеи фаъоли кишвар дар ин самт мебошанд. Махсусан, эълон шудани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва таъсиси Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо - 21 март аз натиҷаҳои муҳими талошҳои байналмилалии Тоҷикистон ба шумор меравад.
Ин иқдомҳо танҳо дастовардҳои дипломатӣ нестанд. Онҳо барои таҳкими нуфузи байналмилалии кишвар, густариши ҳамкории илмӣ, ҷалби сармоягузории экологӣ ва ташаккули шарикиҳои нави иқтисодӣ имконият фароҳам меоранд. Ҳамчунин, баргузории Конфронси сеюми Созмони Милали Муттаҳид оид ба об дар соли 2028 дар шаҳри Душанбе метавонад ба марҳилаи нави таҳкими дипломатияи об ва муаррифии имкониятҳои Тоҷикистон мусоидат намояд. Вале дар баробари эътирофи байналмилалӣ, зарур аст, ки ин нуфуз бо натиҷаҳои мушаххаси иқтисодӣ ва иҷтимоӣ тақвият ёбад. Яъне, дипломатияи об бояд на танҳо воситаи муаррифии кишвар, балки механизми ҷалби шарикони стратегӣ, сармоягузорӣ, технологияҳои муосир ва имкониятҳои нави рушди иқтисодӣ низ бошад.
Маҳз дар ҳамин сурат Тоҷикистон метавонад мавқеи худро ҳамчун кишвари дорои иқтидори бузурги обӣ ба мавқеи кишвари ташаббускор, шарики боэътимод ва иштирокчии таъсиргузори равандҳои геоиқтисодии минтақа табдил диҳад.
Об ва модели нави рушди устувор: зарурати тағйири муносибат ба захираҳо
Яке аз масъалаҳои асосии сиёсати иқтисодии муосир он аст, ки рушди иқтисодӣ набояд боиси камшавии захираҳои табиӣ ва хароб гардидани муҳити зист гардад. Ин принсип барои Тоҷикистон, ки дорои иқтидори бузурги обӣ ва ҳамзамон осебпазирии баланди экологӣ мебошад, аҳаммияти махсус дорад. То ҳол дар баъзе соҳаҳо истифодаи об бештар ба усулҳои анъанавӣ такя мекунад. Фарсудагии қисме аз шабакаҳои обёрӣ, талафоти об ҳангоми интиқол, истифодаи нокифояи технологияҳои каммасраф ва мушкилоти идоракунии инфрасохтор аз ҷумлаи омилҳое мебошанд, ки самаранокии иқтисодии ин захираро коҳиш медиҳанд. Аз ин рӯ, гузариш ба иқтисодиёти сарфакунандаи об бояд ба яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати рушди миллӣ табдил ёбад.
Дар соҳаи кишоварзӣ татбиқи технологияҳои обёрии қатрагӣ ва боронӣ, истифодаи сенсорҳои муайянкунандаи намнокии хок, рақамикунонии шабакаҳои обёрӣ ва ҷорӣ намудани усулҳои муосири идоракунии хоҷагиҳои деҳқонӣ метавонанд ба коҳиши талафоти об ва баланд бардоштани ҳосилнокии замин мусоидат намоянд.
Дар соҳаи саноат низ зарур аст, ки истифодаи такрории об, низомҳои гардиши пӯшидаи обтаъминкунӣ ва технологияҳои каммасраф васеъ ҷорӣ карда шаванд. Ин тадбирҳо на танҳо сарфи захираҳои табииро коҳиш медиҳанд, балки хароҷоти истеҳсолӣ ва таъсири манфии фаъолияти иқтисодиро ба муҳити зист низ кам менамоянд.
Дар баробари ин, рақамикунонии идоракунии захираҳои обӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Ташаккули пойгоҳи ягонаи маълумоти гидрологӣ, истифодаи зеҳни сунъӣ барои пешгӯии маҷрои дарёҳо, назорати рақамии истеъмоли об ва таҳияи моделҳои иқтисодии тақсимоти захираҳо метавонанд сифати идоракунии давлатиро ба сатҳи нав бароранд.
Дар ин раванд зарур аст, ки робитаи илм, технология ва сиёсати давлатӣ тақвият ёбад. Муассисаҳои таҳсилоти олӣ, марказҳои илмӣ-таҳқиқотӣ ва сохторҳои соҳавӣ бояд дар таҳияи технологияҳои сарфакунандаи об, арзёбии иқтисодии захираҳо ва омӯзиши тағйироти иқлимӣ саҳми бештар гузоранд. Махсусан, омода намудани мутахассисони соҳаи иқтисодиёти об, гидроиқтисод, идоракунии захираҳои табиӣ, экология ва технологияҳои рақамӣ метавонад барои ташаккули низоми муосири идоракунии ин сарвати стратегӣ заминаи илмӣ ва кадрӣ фароҳам оварад. Ҳамзамон, рушди иқтисодиёти «сабз», ҷалби сармоягузории экологӣ ва истифодаи механизмҳои молиявии байналмилалӣ бояд ҳамчун воситаҳои муҳими дастгирии лоиҳаҳои обӣ баррасӣ шаванд. Дар маҷмуъ, модели нави рушди устувор бояд бар он асос ёбад, ки ҳар воҳиди оби истифодашаванда самараи бештари иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ба бор оварад ва дар айни замон қобилияти табиии барқароршавии захираҳо ҳифз гардад.
Об - сармояи наслҳои оянда: масъулияти имрӯз дар назди фардо
Об сарватест, ки аҳамияти он аз як давраи таърихӣ ё марзи ҷуғрофӣ фаротар меравад. Он ба зиндагии наслҳои имрӯзу фардо тааллуқ дорад. Аз ин рӯ, муносибат ба захираҳои обӣ бояд на танҳо манфиатҳои иқтисодии имрӯз, балки талаботи экологӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии наслҳои ояндаро низ ба назар гирад. Дар ин замина, мафҳуми сармояи стратегӣ маънои васеътар пайдо мекунад. Агар сармояи молиявӣ метавонад дар натиҷаи истифода кам шавад, пас сармояи табиии обӣ низ дар сурати муносибати нодуруст метавонад қобилияти истеҳсолӣ ва арзиши экологии худро аз даст диҳад. Аз ин рӯ, ҳифзи он на танҳо вазифаи экологӣ, балки уҳдадории иқтисодӣ ва ахлоқии ҷомеа дар назди оянда мебошад.
Барои Тоҷикистон ташаккули чунин муносибат бояд аз сатҳи сиёсати давлатӣ то рафтори ҳар як истифодабарандаи об фарогир бошад. Баланд бардоштани фарҳанги истифодаи об, пешгирии ифлосшавии манбаъҳо, ҳифзи пиряхҳо ва экосистемаҳои кӯҳӣ, беҳтар намудани инфрасохтори обтаъминкунӣ ва тақвияти назорати экологӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳими ин раванд мебошанд. Дар баробари ин, зарур аст, ки низоми идоракунии захираҳои обӣ ба принсипҳои шаффофият, масъулият, самаранокӣ ва ҳамгироии манфиатҳои иқтисодию экологӣ такя намояд. Идоракунии ҳавзавии дарёҳо, таҳияи тавозуни воқеии захираҳои обӣ, арзёбии таъсири лоиҳаҳои иқтисодӣ ба муҳити зист ва ҷалби ҷомеа ба ҳифзи манбаъҳои обӣ бояд ба ҷузъи доимии сиёсати соҳавӣ табдил ёбанд. Дар ин ҷо масъалаи дастрасии аҳолӣ ба оби тозаи ошомиданӣ низ ҷойгоҳи махсус дорад. Зеро сармояи стратегӣ будани об пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки он бояд ба беҳтар шудани сифати зиндагии мардум мусоидат кунад.
Тибқи маълумоти Комиссияи иқтисодии Созмони Милали Муттаҳид барои Аврупо, ки 30 сентябри соли 2026 дар муаррифии Шарҳи чоруми натиҷабахшии фаъолияти экологӣ дар Тоҷикистон нашр гардид, соли 2023 танҳо тақрибан 41 фоизи аҳолии кишвар тавассути шабакаҳои марказонидашудаи хизматрасонии обтаъминкунӣ ва санитарӣ бо оби қубурӣ таъмин буданд. Ҳамчунин, зиёда аз 70 фоизи офатҳои табиии кишвар ба об алоқаманд буда, беш аз 80 фоизи зарари вобаста ба офатҳои табииро ташкил медиҳанд.
Ин нишондиҳандаҳо паҳлуи дигари масъалаи обро ошкор месозанд: доштани захираҳои бузурги табиӣ худ ба худ кафолати амнияти обӣ ва беҳбудии иҷтимоӣ нест. Барои расидан ба ин ҳадаф бояд байни захираи мавҷуда, имкониятҳои иқтисодӣ, низоми идоракунӣ ва талаботи воқеии аҳолӣ тавозуни устувор ба вуҷуд оварда шавад. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба шабакаҳои обтаъминкунӣ, иншооти тозакунии об, низомҳои муосири канализатсия ва инфрасохтори санитарӣ бояд ҳамчун сармоягузорӣ ба саломатии миллат, рушди сармояи инсонӣ ва амнияти иҷтимоӣ арзёбӣ гардад. Маҳз чунин муносибат имкон медиҳад, ки сарвати табиӣ ба неъмати воқеии иҷтимоӣ табдил ёбад.
Аз иқтидори обӣ то қудрати миллӣ: зарурати ташаккули модели стратегии Тоҷикистон
Бо назардошти омилҳои зикршуда, метавон ба хулоса омад, ки Тоҷикистон ба муносибати нав ва фарогир нисбат ба захираҳои обии худ ниёз дорад. Ин муносибат бояд обро ҳамзамон ҳамчун сарвати табиӣ, сармояи иқтисодӣ, унсури амнияти миллӣ, омили ҳамкории минтақавӣ ва мероси наслҳои оянда арзёбӣ намояд. Дар ин замина, ташаккули модели миллии идоракунии об ҳамчун сармояи стратегӣ метавонад ба яке аз самтҳои муҳими такмили сиёсати иқтисодии кишвар табдил ёбад. Чунин модел бояд чанд самти ба ҳам алоқамандро фаро гирад.
Якум, ташаккули низоми арзёбии иқтисодии захираҳои обӣ. Зарур аст, ки дар баробари нишондиҳандаҳои ҳаҷмӣ ва гидрологӣ, арзиши иқтисодӣ, экологӣ ва иҷтимоии об муайян карда шавад. Ин раванд барои банақшагирии дурусти сармоягузорӣ ва муайян намудани самтҳои афзалиятноки истифодаи захираҳо замина мегузорад.
Дуюм, баланд бардоштани самаранокии иқтисодии истифодаи об. Гузариш ба технологияҳои каммасраф, навсозии инфрасохтори обёрӣ, истифодаи такрории об дар саноат ва коҳиши талафоти он бояд ба ҳадафи доимии сиёсати иқтисодӣ табдил ёбад.
Сеюм, таҳкими амнияти обӣ ва иқлимӣ. Мониторинги пиряхҳо, пешгӯии хавфҳои гидрологӣ, ҳифзи ҳавзаҳои дарёҳо ва таъмини устувории инфрасохтори стратегӣ бояд дар асоси таҳқиқоти илмӣ ва технологияҳои муосир амалӣ карда шаванд.
Чорум, табдил додани дипломатияи об ба механизми ҳамкории иқтисодӣ. Тоҷикистон метавонад тавассути ташаббусҳои байналмилалӣ ва ҳамкории минтақавӣ барои ҷалби сармоя, технология ва таҷрибаи пешқадам имкониятҳои бештар фароҳам оварад.
Панҷум, ташаккули низоми масъулияти наслӣ дар истифодаи захираҳои обӣ. Ҳифзи сарчашмаҳои об, баланд бардоштани фарҳанги истифодаи он ва таъмини дастрасии одилона ба оби тоза бояд аз ҷумлаи афзалиятҳои дарозмуддати сиёсати давлатӣ бошанд.
Татбиқи чунин равиш имкон медиҳад, ки захираҳои обӣ аз имконияти табиии истифоданашуда ба сарчашмаи воқеии рушди иқтисодӣ ва таҳкими мавқеи стратегии Тоҷикистон табдил ёбанд.
Об қудрати иқтисодӣ ва рушди устувори давлатдории миллист!
Дар ҷаҳоне, ки масъалаи дастрасӣ ба захираҳои ҳаётан муҳим рӯз то рӯз аҳаммияти бештар пайдо мекунад, об дигар танҳо сарвати табиӣ нест. Он омили амнияти давлат, заминаи истиқлолияти иқтисодӣ, манбаи истеҳсоли арзиши иловашуда ва яке аз унсурҳои муҳими қудрати геоиқтисодӣ мебошад. Барои Тоҷикистон ин воқеият ҳамзамон имконият ва масъулияти бузург аст. Кишвари мо дорои захираҳои назарраси обӣ, иқтидори баланди гидроэнергетикӣ ва мавқеи муҳими ҷуғрофӣ дар низоми обии Осиёи Марказӣ мебошад. Аммо ин бартарии табиӣ танҳо дар сурати идоракунии илмӣ, истифодаи самаранок, сармоягузории ҳадафманд ва сиёсати дурбинона метавонад ба бартарии устувори иқтисодӣ табдил ёбад.
Сиёсати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар масъалаи об, ки дар сатҳи байналмилалӣ ба ташаббусҳои бузурги ҷаҳонӣ ва таҳкими дипломатияи об равона гардидааст, барои баланд бардоштани нуфузи байналмилалии кишвар заминаи муҳим фароҳам овардааст. Ин сиёсати оянданигарона зарурати пайванди ташаббусҳои байналмилалиро бо ҳадафҳои мушаххаси рушди дохилӣ боз ҳам тақвият мебахшад.
Ҳоло вазифаи муҳим ин аст, ки эътирофи байналмилалии Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои захираҳои бузурги обӣ бо дастовардҳои воқеии иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва технологӣ ҳамоҳанг гардад. Яъне, ҳар як иқдоми марбут ба истифодаи об бояд дар ниҳоят ба афзоиши иқтидори истеҳсолӣ, беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум, таҳкими амнияти миллӣ ва густариши имкониятҳои иқтисодии кишвар мусоидат намояд.
Масъалаи асосӣ дар ниҳоят ба як андешаи стратегӣ бармегардад: сарвати обии Тоҷикистон бояд на танҳо ҳифз ва истифода шавад, балки ба сармояи рушди миллӣ табдил ёбад. Зеро қудрати воқеии давлат танҳо дар доштани сарватҳои бузург нест, балки дар қобилияти оқилона идора кардан, ҳадафмандона истифода бурдан ва ба манфиати наслҳои имрӯзаву оянда табдил додани онҳост.
Об барои Тоҷикистон метавонад ҳамзамон сарчашмаи неру, истеҳсолот, амният, ҳамкории минтақавӣ ва нуфузи байналмилалӣ бошад. Аз ин рӯ, муносибат ба он бояд аз доираи истифодаи як захираи табиӣ фаротар рафта, ба сатҳи тафаккури стратегӣ ва сиёсати дарозмуддати миллӣ бардошта шавад. Зеро об танҳо сарвати табиии Тоҷикистон нест, он яке аз сарчашмаҳои асосии қудрати иқтисодӣ, истиқлолият ва ояндаи устувори давлатдории миллии мост.
Муҳаммадалӣ ОЧИЛДИЕВ,
омӯзгори ДДМИТ
Тоҷ
Рус
Eng