Дар ҷомеаи муосир яке аз ҷиноятҳои вазнин ва нигаронкунанда одамрабоӣ ба ҳисоб меравад. Ин падида на танҳо ҳуқуқу озодиҳои инсонро поймол мекунад, балки ба суботи иҷтимоӣ, амнияти давлатӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба қонун таъсири манфӣ мерасонад. Одамрабоӣ ҷиноятест, ки дар он шахс бо роҳи зӯроварӣ, фиреб, таҳдид ё дигар усулҳои ғайриқонунӣ аз ҷойе ба ҷойи дигар бурда мешавад ё озодии ҳаракати ӯ маҳдуд карда мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо ҳадафи чунин ҷиноят талаб кардани маблағ, интиқомгирӣ, фишор ба наздикон, истифодаи меҳнати маҷбурӣ ё дигар мақсадҳои ҷиноятӣ мебошад.

Мавҷудияти одамрабоӣ нишон медиҳад, ки дар ҷомеа ҳамоно мушкилоти ҷиддии иҷтимоӣ ва ахлоқӣ ҷой доранд. Агар инсон ҳамчун арзиши олӣ эътироф шавад, пас одамрабоӣ бар зидди ҳамин арзиш нигаронида шудааст. Дар чунин ҳолат шахс ба воситаи манфиатҳои гурӯҳҳои ҷинояткор ба як “восита” табдил меёбад. Ин аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, ахлоқӣ ва инсонӣ қобили қабул нест.

Яке аз омилҳои асосии афзоиши чунин ҷиноятҳо мушкилоти иқтисодӣ мебошад, вақте сатҳи бекорӣ баланд мешавад, даромади аҳолӣ кам мегардад ва нобаробарии иҷтимоӣ меафзояд, баъзе шахсон ба роҳи ҷиноят рӯ меоранд. Албатта, камбизоатӣ ҳеҷ гоҳ баҳона барои ҷиноят шуда наметавонад, аммо омиле мебошад, ки заминаи ҷинояткориро фароҳам меорад. Гурӯҳҳои муташаккили ҷиноятӣ аксар вақт ҷавонони бекор, муҳоҷирони осебпазир ва шахсони каммаълумотро ба доми худ мекашанд.

Дар баъзе мавридҳо набудани назорати кофӣ дар роҳҳо, минтақаҳои дурдаст, сарҳадҳо ва нуқтаҳои ҷамъиятӣ ба ҷинояткорон имконият медиҳад, ки нақшаҳои худро амалӣ намоянд. Ҳамчунин, агар мақомоти ҳифзи ҳуқуқ сари вақт вокуниш нишон надиҳанд, эҳтимоли наҷоти қурбонӣ кам мегардад. Аз ин рӯ, мубориза бо одамрабоӣ танҳо бо қонунҳои сахт маҳдуд нашуда, балки ба фаъолияти касбӣ, зудкорӣ ва ҳамоҳангии сохторҳои дахлдор вобаста аст.

Дар замони рақамикунонӣ шаклҳои нави одамрабоӣ низ пайдо шудаанд. Имрӯз ҷинояткорон метавонанд тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ, эълонҳои бардурӯғи корӣ, шиносоии қалбакӣ ва дигар усулҳои интернетӣ қурбониёнро фиреб диҳанд. Хусусан кӯдакон, наврасон ва ҷавонон ба чунин хатар бештар дучор мешаванд. Бисёр ҳолатҳо аз муоширати виртуалӣ оғоз ёфта, баъдан ба ҷинояти воқеӣ табдил меёбанд. Ин нишон медиҳад, ки амнияти рақамӣ имрӯз қисми муҳими амнияти шахсӣ мебошад.

Аз ҳама бештар аз одамрабоӣ кӯдакон ва занон зарар мебинанд. Кӯдак наметавонад хатари воқеиро ба пуррагӣ дарк намояд ва худро ҳимоя кунад. Барои ҳамин ҷинояткорон онҳоро осонтар ҳадаф қарор медиҳанд. Дар нисбати занон бошад, одамрабоӣ баъзан бо мақсадҳои истисмори меҳнатӣ, маҷбуркунӣ ба никоҳ ё савдои одамон анҷом дода мешавад. Ин ҳолатҳо нишон медиҳанд, ки масъала танҳо ҷиноятӣ нест, балки дорои ҷанбаҳои иҷтимоӣ ва гендерӣ низ мебошад.

Таъсири одамрабоӣ ба қурбонӣ хеле амиқ аст. Шахсе, ки рабуда мешавад, метавонад осеби ҷисмонӣ, фишори равонӣ, тарс, депрессия ва ҳатто, мушкилоти дарозмуддати иҷтимоӣ дошта бошад. Баъзан қурбонӣ баъди озод шудан ҳам наметавонад ба зиндагии муқаррарӣ баргардад. Оилаҳои онҳо низ аз изтироб, талафоти молиявӣ ва осеби маънавӣ ранҷ мебаранд. Аз ин рӯ, дар чунин парвандаҳо на танҳо ҷазо, балки барқарорсозии равонӣ ва иҷтимоии қурбониён муҳим мебошад.

Барои пешгирии одамрабоӣ пеш аз ҳама корҳои фаҳмондадиҳӣ зарур аст. Дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва воситаҳои ахбори омма бояд ба мардум фаҳмонда шавад, ки чӣ гуна аз фиреб, шиносоии хатарнок ва сафарҳои шубҳанок худдорӣ намоянд. Волидон бояд бо фарзандон бештар суҳбат кунанд, ҳаракатҳои онҳоро назорат намоянд ва қоидаҳои амниятиро омӯзонанд. Ҳар як кӯдак бояд донад, ки бо шахси бегона наравад, маълумоти шахсиро ба осонӣ надиҳад ва дар ҳолати хатар ба калонсолон хабар расонад.

Ҷиҳати дигари муҳим такмили қонунгузорӣ мебошад, барои одамрабоӣ бояд ҷавобгарии қатъӣ пешбинӣ гардад, махсусан агар ҷиноят нисбати кӯдак, гурӯҳӣ ё бо мақсади тамаъҷӯӣ содир шуда бошад. Ҳамзамон, тафтишот бояд босифат, шаффоф ва бо истифода аз технологияҳои муосир анҷом дода шавад. Камераҳои назоратӣ, системаҳои шиносоии рақамӣ, мониторинги нақлиёт ва таҳлили иттилоот метавонанд дар ошкорсозии чунин ҷиноятҳо нақши муҳим бозанд.

Ҳамкории байналмилалӣ низ аҳамияти калон дорад, зеро баъзе ҳолатҳои одамрабоӣ хусусияти фаромиллӣ доранд. Қурбонӣ метавонад аз як кишвар ба кишвари дигар бурда шавад. Аз ин рӯ, мубодилаи маълумот байни давлатҳо, ҳамкории мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва иҷрои конвенсияҳои байналмилалӣ зарур мебошад. Ҷинояткорон набояд аз сарҳадҳо ҳамчун воситаи гурез истифода баранд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ масъалаи амнияти шаҳрвандон ҳамеша дар меҳвари сиёсати давлатӣ қарор дорад. Бо дарназардошти муҳоҷирати меҳнатӣ, афзоиши истифодаи интернет ва ҳаракати аҳолӣ, корҳои пешгирикунанда боз ҳам муҳим мегарданд. Ҷомеа бояд дарк намояд, ки амният танҳо вазифаи давлат нест, балки масъулияти муштараки шаҳрвандон низ ҳаст. Агар мардум бетараф набошанд, дар ҳолатҳои шубҳанок хабар диҳанд ва ба ҳамдигар кӯмак расонанд, имкони содиршавии чунин ҷиноятҳо коҳиш меёбад.

Хулоса, одамрабоӣ яке аз ҷиноятҳои вазнинтарини зидди инсон ва ҷомеа мебошад. Он ба ҳуқуқи зиндагии озод, амният ва шаъну шарафи инсон зарбаи сахт мерасонад. Мубориза бар зидди он бояд ҳамаҷониба бошад: қонунҳои муассир, мақомоти босалоҳият, маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, технологияҳои нав ва ҳамкории ҷомеа. Танҳо дар ҳамин сурат метавон сатҳи чунин ҷиноятҳоро паст намуда, ҷомеаи амн ва инсонмеҳвар бунёд кард.

 

Ҳокимҷон МИРЗОЕВ -

устоди ДДМИТ