Коррупсия дар мақомоти гумрук яке аз муаммоҳои ҷиддии идоракунии давлатӣ дар бисёре аз кишварҳои рӯ ба тараққӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, маҳсуб меёбад. Ин падида на танҳо ба даромадҳои буҷети давлатӣ зарар мерасонад, балки барои рушди иқтисодии устувор, сармоягузории хориҷӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба мақомоти давлатӣ монеа мешавад.

Гумрук ҳамчун мақоми асосии назорати воридот ва содирот, ҷамъоварии боҷҳо ва андозҳо, ва таъмини амнияти иқтисодии кишвар нақши муҳимеро иҷро мекунад. Дар айни замон, мавқеи ба ин мақом хос - нардбони байни тоҷирон ва бозори дохилӣ - муҳити мусоидро барои сӯиистифодаи мансаб фароҳам меорад.

Барои мубориза бо коррупсия дар гумрук, пеш аз ҳама, зарур аст, ки омилҳо ва сабабҳои пайдоиши он муайян карда шаванд. Омилҳои коррупсионӣ ба ду гурӯҳи калон - омилҳои сохторӣ ва омилҳои рафторӣ - тақсим мешаванд.

Музди кори пасти кормандони гумрук онҳоро водор месозад, ки ба роҳҳои ғайриқонунии пур кардани даромад рӯ оранд. Камбудии моддӣ замини мусоидро барои пешниҳоди ришва аз ҷониби тоҷирон ва қабули он аз ҷониби кормандон фароҳам меорад. Қонунгузории мураккаб, тартиботи тӯлонии гумрукӣ ва ихтиёриёти васеи кормандон дар қабули қарорҳо имкони суиистифода аз мансабро зиёд мекунанд. Ҳар қадар тартиботи расмӣ мураккабтар бошад, ҳамон қадар фазои коррупсионӣ бештар мешавад. Набудани системаи мустақил ва самараноки назорат, камбудии аудити дохилӣ ва хориҷӣ ва нарасидани механизмҳои ошкоро ба тоҷирон ва шаҳрвандон имкон медиҳад, ки амалҳои коррупсионӣ пинҳон монанд. Дар ҳолате, ки тартиботи гумрукӣ дасти ба даст ва дар бораи қоғаз анҷом дода мешавад, фазо барои таъсиррасонии шахсии корманд ва дигаргун кардани ҳуҷҷатҳо беш аз пеш меафзояд.

Дар баъзе кишварҳо ришвадиҳӣ ба унвони як амали муқаррарӣ ва ҳатто зарурӣ шинохта мешавад. Ин меъёри иҷтимоии «пардохт барои сабук кардани тартибот» боиси мустаҳкам шудани коррупсия ба сифати зерсистемаи ноформал мегардад. Рақобати шадиди тиҷоратӣ ва зарурати сарфаи вақт баъзан тоҷиронро водор месозад, ки барои гузаштани зудтар аз мархалаҳои гумрукӣ маблағ пардозанд. Ин хостаи «хизматрасонии зуд» яке аз пойҳои коррупсияи гумрукӣ ба шумор меравад. Набудани кодекси ахлоқии мустаҳкам, тарбияти иҷтимоии нокифоя оид ба хизмати давлатӣ ва камтаваҷҷуҳии идораҳо ба парвариши фарҳанги шаффофият дар байни кормандон нақши калонеро дар паҳн шудани коррупсия мебозанд.

Пешгирии коррупсия дар мақомоти гумрукӣ стратегияи ҳамаҷонибаеро талаб мекунад, ки ҳам ислоҳоти сохторӣ, ҳам тадбирҳои технологӣ ва ҳам тарбияи иҷтимоиро дар бар гирад. Музди кори арзанда яке аз роҳҳои асосии пеши роҳ гирифтан аз ришвахорӣ ба шумор меравад. Дар баробари ин, арзёбии мунтазами фаъолияти кормандон ва системаи шаффофи мукофотпулӣ ва ҷазо бояд ҷорӣ карда шавад. Аввалан соддакунии тартиботи гумрукӣ, яъне кам кардани марҳилаҳои бюрократӣ, муайян кардани муддати аниқи иҷрои тартиботҳо ва маҳдуд кардани салоҳияти ихтиёрии кормандон имкони суиистифодаро кам мекунад. Стандартизатсияи тартибот боиси адолатноктар шудани муомила бо ҳамаи тоҷирон мегардад. Ва баъдан мустаҳкам кардани системаи назорати дохилӣ ва мустақил, яъне воҳиди аудити дохилӣ, ки бевосита ба раҳбарияти олии кишвар ҳисоб медиҳад, ва механизмҳои мустақили назорати беруна (аз ҷониби ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ташкилотҳои байналмилалӣ) бояд пурзӯр карда шаванд.

Амалӣ кардани тамоми тартиботҳои гумрукӣ тавассути системаҳои рақамӣ тамоси мустақими корманд ва тоҷирро маҳдуд мекунад ва ҳамаи муомилоти молиявиро ошкор ва қобили назорат мегардонад. Системаи ASYCUDA World, ки дар бисёр кишварҳо истифода мешавад, намунаи хуби ин равиш аст. Ҷорӣ кардани дастгоҳҳои рентгении муосир, системаҳои CCTV ва технологияҳои муайянкунии молҳо (баркодхонӣ, RFID) фарзандии ноқонунии кормандонро душвор мегардонад. Нашри иттилоот оид ба боҷҳои гумрукӣ, тартиботи расмӣ ва ҳуқуқҳои тоҷирон дар вебсайтҳои ошкор имкон медиҳад, ки тоҷирон аз мавҷуд будани ришвахорӣ огоҳ шуда, барои пардохти ғайриқонунӣ таслим нашаванд.

Барномаҳои омӯзишӣ барои кормандони гумрук, ки масъалаҳои ахлоқ, ҳуқуқ ва мубориза бо коррупсияро фаро мегиранд, бояд ҳатмӣ ва мунтазам бошанд. Мушовираи байналмилалӣ ва таҷрибаи кишварҳои пешрафта дар ин самт аҳамияти калон дорад. Системаи ахборрасонии махфӣ ва бехатар барои шаҳрвандон ва кормандоне, ки аз ҳолатҳои коррупсия огоҳ ҳастанд, бояд дар кор бошад. Ҳифзи ахборрасонон аз ҷониби давлат шарти муҳими самаранокии ин механизм аст. Созмони Умумиҷаҳонии Гумрук (WCO), Барномаи рушди СММ (UNDP) ва дигар ниҳодҳои байналмилалӣ барои кӯмак ба ислоҳоти гумрукӣ ва мубориза бо коррупсия таҷриба ва захираҳои зарурӣ доранд. Истифодаи ин имкониятҳо барои Тоҷикистон хеле муфид буда метавонад.

Хулоса, коррупсия дар гумрук падидаи мураккаб ва бисёрпаҳлӯест, ки ба омилҳои иқтисодӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ вобастагӣ дорад. Мубориза бо он набояд бо чораҳои сарфи пешгирии ҷиноӣ маҳдуд шавад, балки бояд ба ислоҳоти амиқ ва ҳамаҷонибаи системаи идоракунии гумрукӣ асос ёбад.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки комбинатсияи рақамикунонии хизматрасонӣ, соддакунии тартиботҳо, баланд бардоштани музди кор, мустаҳкам кардани назорат ва парвариши фарҳанги ахлоқи касбӣ метавонад ба кам кардани назарраси коррупсия дар гумрук оварда расонад. Ин кор талаб мекунад, ки иродаи сиёсии ҳукумат, захираҳои кофии молиявӣ ва иштироки фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ ва бахши хусусӣ дар ин раванд таъмин карда шаванд. Гумруки тоза ва шаффоф — замини мустаҳками иқтисоди солим, рушди тиҷорати байналмилалӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба давлат мебошад. Аз ин рӯ, мубориза бо коррупсия дар ин соҳа бояд дар сатҳи авлавиятҳои миллии давлати Тоҷикистон ҷой дошта бошад.

 

Хуршед ЧИЛЛАЕВ,

Олим ШОМУДДИНОВ,

устодони кафедраи фаъолияти гумрукӣ