ПАРЧАМИ МИЛЛӢ РАМЗИ ДАВЛАТДОРӢ ВА ИФТИХОРИ МИЛЛИИ ТОҶИКОН
Барои Тоҷикистону тоҷикистониён моҳи ноябр моҳи хотирмону тақдирсоз мебошад. Дар ин моҳ Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд, дар қасри «Арбоб», баргузор шуд, ки он 16 ноябри соли 1992 буд ва дар он Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон раиси Шурои Олӣ интихоб гардиданд. Дар ҳамин иҷлосия 24 ноябри соли 1992 Парчами давлатӣ ҳамчун яке аз рамзҳои нави давлатӣ қабул гардид.
Ҳар давлат худро бо рамзҳои хоси худ муаррифӣ мекунад. Яке аз чунин рамзҳо Парчам мебошад, ки аз ҳамаи онҳо намоёнтар аст, зеро он дар бинои идораҳо, дар майдонҳои варзишӣ ва дар мулоқотҳои байналмилалӣ парфишон аст. Барои ҷомеае, ки дар давраи душвор давлати нави худро бунёд кардааст, парчам танҳо матои се рангӣ нест, балки нишонаи таърих, иродаи сиёсӣ ва ҳувияти ҷамъиятӣ мебошад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуд, дар моддаи 3 рамзҳои давлатиро муайян кардааст: Парчам, Нишон ва Суруди миллӣ.
Парчам ҳамчун рамзи давлатдорӣ, ҳувияти миллӣ, иродаи қавъӣ ва неруи бузурги давлатро таҷассум мекунад. Рамзи давлатӣ ба се вазифа хизмат мекунад. Он давлатро аз дигар давлатҳо фарқ мекунонад, ҳокимияти қонуниро ифода менамояд ва шаҳрвандонро дар атрофи арзишҳои умумӣ муттаҳид месозад. Аз ин рӯ, парчам дар ҳама маросими расмӣ, дар сафарҳои хориҷӣ ва дар рӯйдодҳои варзишӣ, озмуну олипиадаҳои байналмилалӣ намоиш дода мешавад. Он давлатро ҳатто дар ҷое, ки сухан гуфта намешавад, намояндагӣ мекунад.
Дар фарҳанги тоҷикон мафҳуми парчам таърихи тӯлонӣ дошта, яке аз намунаҳои машҳури он қиссаи Коваи оҳангар дар «Шоҳнома»-и безаволи Фирдавсӣ мебошад. Кова баъд аз даст додони фарзандон ва аз зулму ситами бедодгарон чарми пешбанди худро ҳамчун дирафш бардошта, мардумро ба муқовимат бар зидди ин ситамгарони беамон даъват кардааст. Тасвири «Дирафши ковиён» имрӯз дар Ливои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷой дорад ва ҳамчун рамзи давомнокии давлатдории миллӣ шарҳ дода мешавад.
Бояд қайд кард, ки ин вобастагии рамзӣ аст, на идомаи мустақими як парчам аз давраи қадим то имрӯз. Парчами имрӯзаи Тоҷикистон дар давраи мушаххаси таърихӣ ва бо қарори мушаххаси ҳуқуқӣ қабул шудааст.
Дар даврони шуравӣ Тоҷикистон аз парчамҳои гуногун истифода бурдааст. Охирин парчами Ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон соли 1953 қабул шуда буд. Он парчами сурхи шуравӣ бо досу болға буд ва дар қисми поёнии он рахи сафед ва рахи хурди сабз ҷой доштанд. Тафсири расмии шуравӣ сафедиро бо пахта ва ранги сабзро ба боғу кишоварзии ҷумҳурӣ маънидод менамуд. Бисёр пажӯҳишгарон рангҳои сурх, сафед ва сабзро «рангҳои ҷовидона» меноманд, зеро онҳо дар парчамҳои чанд халқи ҳавзаи фарҳангии эронӣ низ вомехӯранд.
Пас аз эълони истиқлолият 9 сентябри соли 1991 парчами шуравии Тоҷикистон то қабули парчами нав истифода мешуд. Ба ташаккули рамзҳои нав чанд муддат ҷанги шаҳрвандӣ монеъ шуд. Бо вуҷуди ин, муаллифони парчами нав аз парчами куњна сарфи назар накарданд.Онҳо аз рангҳои шинохтаи пешина истифода бурда, шакл ва мазмуни онро тағйир доданд. Ин омил ҳам пайвастагӣ бо гузашта ва ҳам гусастан аз сохтори идеологии давраи пешинро нишон медиҳад.
Аҳамияти ин сана бо шароити сиёсӣ вобаста аст. Он замон дар қисмате аз кишвар даргирии мусаллаҳона идома дошт ва давлат бояд мақоми ҳуқуқии худро бо рамзҳои расмӣ мустаҳкам мекард. Қабули парчам ба ин ниёз посух дод. Ҳамзамон, ин санаи таърихӣ аст, на тафсири он. Ҳар гуна хулоса дар бораи аҳамияти сиёсии ин рӯйдод аллакай тафсир ба ҳисоб меравад ва бояд чунин пешниҳод шавад.
Баъдтар ин сана ба тақвими расмӣ ворид гашт. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи «Рӯзҳои ид дар Ҷумҳурии Тоҷикистон», ки 19 ноябри соли 2009 қабул шуд, 24 ноябрро Рӯзи Парчами давлатӣ эълон кард. Яъне ҷашни расмӣ тақрибан ҳабдаҳ сол пас аз қабули парчам таъсис ёфтааст.
Тавсифи дақиқи парчам дар Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон оварда шудааст. Онро Маҷлиси Олӣ 11 декабри соли 1999 бо Қарори № 892 тасдиқ кардааст. Мувофиқи ин ҳуҷҷат парчам матои росткунҷа бо се рахи уфуқӣ аст. Рахи болоӣ сурх ва рахи поёнӣ сабз буда, паҳнои онҳо баробар аст. Рахи сафеди мобайн якуним баробар паҳнтар аст. Таносуби паҳно ба дарозии парчам 1:2 мебошад. Дар мобайни рахи сафед тоҷи заррин ва болои он ҳафт ситораи панҷгӯша дар шакли нимдоира тасвир шудааст. Таносуби рахҳо дар адабиёти байналмилалӣ аксар вақт 2:3:2 навишта мешавад.
Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ парчам рамзи давлатӣ аст, ки Конститутсия онро эътироф кардааст. Низомнома истифода ва тавсифи расмии онро муайян менамояд. Эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ ҳамчун вазифаи шаҳрвандӣ дар таҷрибаи расмӣ ва таълимӣ мавриди таъкид қарор дорад.
Дар бораи маънои рангҳо тафсирҳои гуногун мавҷуданд ва онҳоро бояд аз ҳамдигар фарқ кард. Тафсири расмии нав аз Паёми телевизионии Президент Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати Рӯзи парчам (23 ноябри соли 2010) маълум аст. Дар он гуфта мешавад: сурх рамзи муборизаву ҷоннисории халқ барои озодӣ ва истиқлол, сафед нишони бахту саодат, умеду орзу ва сабз нишонаи сарсабзиву шукуфоӣ, сарбаландиву хуррамӣ ва абадият аст. Тоҷ ва ҳафт ахтар ба решаҳои таърихии давлатдории Тоҷикистон ишора мекунанд.
Дар сарчашмаҳои дигар тафсирҳои ҳамсон ва ҳамзамон гуногун дида мешаванд. Масалан, дар манбаъҳои расмию омӯзишӣ сурхро рамзи озодӣ, ҷасорат ва нерӯи халқ ва сабзро бо табиат, ҳаёт ва шукуфоӣ мепайванданд. Ин нишон медиҳад, ки тафсири рангҳо ягона ва қатъӣ набуда, дар тули замон шакл мегирад.
Дар бораи ҳафт ситора низ хулосаи ягона вуҷуд надорад. Мувофиқи як шарҳ, дар аввал ситораҳо ҳафт шоири барҷастаи халқи форсу тоҷикро ифода мекарданд. Имрӯз бештар онҳоро рамзи ҳафт минтақаи таърихиву фарҳангии Тоҷикистон ва таҷассуми иттиҳоди мардум медонанд . Дар адабиёти умумӣ ба аҳамияти рақами ҳафт дар ривоёту афсонаҳои мардумӣ низ ишора мешавад. Барои хонандаи ҷиддӣ муҳим аст, ки ин шарҳҳоро ҳамчун тафсир қабул кунад, на ҳамчун далели ягонаи расмӣ.
Тоҷ ба номи миллат ва ба мафҳуми давлатдории шоҳона ишора мекунад. Баъзе муаллифон номи «тоҷик»-ро бо калимаи «тоҷ» мепайванданд. Аммо ин тавзеҳ дар забоншиносӣ баҳсбарангез аст ва онро бояд ҳамчун тафсири омиёна баррасӣ кард. Муҳимтар он аст, ки тоҷ дар Нишони давлатӣ низ ҷой дорад ва ҳамин тавр рамзҳои давлатиро ба ҳам мепайвандад.
Таҷрибаи таърихии солҳои навадуми асри ХХ нишон дод, ки рамзи умумӣ барои ҷомеае, ки аз низоъ мебарояд, аҳамияти махсус дорад. Парчам ҳама шаҳрвандонро новобаста аз минтақа ва ақида ба як ҳувияти давлатӣ мепайвандад. Ҳукумат ва матбуоти расмӣ Парчамро бо мафҳумҳои сулҳ, ваҳдати миллӣ ва соҳибихтиёрӣ алоқаманд мекунанд. Президент Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид кардааст, ки бояд дар зери Парчами давлатӣ ҳамеша муттаҳиду сарҷамъ буд.
Аз назари таҳлилӣ, парчам худ ба худ ваҳдат намеофарад. Он ваҳдатеро, ки ҷомеа аллакай ба даст овардааст ё барои он талош мекунад, намоён ва хотирмон месозад. Аз ин рӯ, эҳтиром ба парчам бо эҳтиром ба қонун, ба ҳамдигар ва ба манфиатҳои умумии давлат пайванд аст.
Намунаи намоёни ин аҳамият сутуни парчаме мебошад, ки соли 2011, дар остонаи 20-солагии истиқлолияти давлатӣ, дар Душанбе бунёд шуд. Баландии сутун 165 метр ва андозаи парчам 60×30 метр аст. Он дар замони бунёд баландтарин сутуни парчам дар ҷаҳон ба ҳисоб мерафт ва ба Китоби рекордҳои Гиннес ворид гардид. Чунин иншоот нишон медиҳад, ки давлат рамзро на танҳо дар қонун, балки дар симои пойтахт низ ҷой додааст.
Дар сатҳи байналмилалӣ парчам ҳамчун нишони шиносоӣ кор мекунад. Ҳангоми сафарҳои расмӣ, нишастҳои созмонҳои ҷаҳонӣ ва мусобиқаҳои варзишӣ он Тоҷикистонро муаррифӣ менамояд. Ҳангоме ки варзишгар ё сафир парчами кишварро бо эҳтиром ҳамроҳӣ мекунад, вай ба ҷаҳониён на танҳо давлат, балки тасвире аз ҷамъият ва фарҳанги онро ироа менамояд.
Хулоса, Парчами миллии Тоҷикистон дар шароити душвори соли 1992 қабул гардид ва аз он замон ба яке аз асосҳои ҳуввияти давлатӣ табдил ёфт. Парчам 24 ноябри соли 1992 дар Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ дар Хуҷанд қабул шуд. Тавсифи расмии он дар Низомномаи соли 1999 омадааст. Конститутсия онро яке аз рамзҳои давлатӣ эътироф кардааст. Рӯзи 24 ноябр аз соли 2009 ҷашни расмӣ мебошад.
Тафсири рангҳо, тоҷ ва ҳафт ситора бошад, мавзуи андеша ва баҳс аст ва бояд бо ишора ба муаллиф ва манбаъ пешниҳод шавад. Аз ин рӯ, эҳтиром ба парчам бояд бо дониш ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ ҳамроҳ бошад. Парчам он вақт ба ҳақиқат рамзи ваҳдат мегардад, ки ҷомеа онро на танҳо дар рӯзҳои идона, балки дар кору зиндагии ҳамарӯзаи худ бо арзишҳои умумӣ мепайвандад.
Манзура ҲАСАНОВА,
Илҳомиддин МИРЗОЕВ
устодони кафедраи забони тоҷикиии Донишгоҳи
давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон
Тоҷ
Рус
Eng