Дар чунин шароит рушд ва таҳкими робитаҳои иқтисодии берунӣ бо ҳамаи мамлакатҳои дӯст ва шарик ҷиҳати ба таври пурра истифода бурдани имкониятҳои мутақобилан судманд вазифаи муҳимтарини сиёсати иқтисодии мо мебошад.

Сарфи назар аз таъсири манфии омилҳои берунӣ, мо тули солҳои охир ҷиҳати ноил шудан ба ҳадафи олӣ, яъне баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас соҳиб шудаем.

Эмомалӣ Раҳмон

Дар шароити муосири рушди иқтисоди ҷаҳонӣ соҳибкорӣ ба яке аз омилҳои муҳимтарини пешрафти иқтисодӣ, ташкили ҷойҳои нави корӣ, баланд бардоштани рақобатпазирии истеҳсолоти миллӣ ва беҳтар намудани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ табдил ёфтааст. Тағйироти босуръати иқтисодӣ, ноустувории бозорҳои ҷаҳонӣ, тағйирёбии нархи ашёи хом, таъсири омилҳои геополитикӣ, тағйирёбии қурби асъор ва афзоиши рақобат дар бозорҳои байналмилалӣ давлатҳоро водор месозанд, ки ба рушди соҳибкорӣ ва бахши хусусӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намоянд.

Дар чунин шароит, Ҷумҳурии Тоҷикистон низ рушди соҳибкорӣ, беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ ва тақвияти бахши хусусиро ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии худ муайян намудааст. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ барои ташаккули заминаҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва институтсионалии фаъолияти соҳибкорӣ як қатор тадбирҳои муҳим амалӣ гардида, барои ташкили корхонаҳои нав, ҷалби сармоя, рушди истеҳсолоти ватанӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ имкониятҳои бештар фароҳам оварда шуданд.

Тавре Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид менамоянд, дар шароити таъсири омилҳои беруна рушд ва таҳкими робитаҳои иқтисодии хориҷӣ бо давлатҳои дӯсту шарик ва истифодаи самараноки имкониятҳои мутақобилан судманд аз вазифаҳои муҳими сиёсати иқтисодии кишвар ба ҳисоб меравад. Ин раванд, дар навбати худ, ба соҳибкорони ватанӣ имконият медиҳад, ки доираи фаъолияти худро васеъ намуда, ба бозорҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ ворид гарданд.

Барои дарки моҳияти соҳибкорӣ, пеш аз ҳама, бояд ба асосҳои иқтисодиёт таваҷҷуҳ кард. Иқтисодиёти муосир бар ду омили асосӣ такя менамояд: талаботи инсон ва ҷомеа, ки доимо афзоиш ёфта, хусусияти нисбатан номаҳдуд доранд ва захираҳои иқтисодӣ, ки барои қонеъ намудани ин талабот истифода мешаванд, вале маҳдуд мебошанд.

Захираҳои иқтисодӣ захираҳои табиӣ, инсонӣ ва воситаҳои истеҳсолнамудаи инсонро дар бар мегиранд. Маҳз маҳдуд будани захираҳо зарурати истифодаи оқилона ва самараноки онҳоро ба миён меорад. Дар ин раванд, нақши қобилияти соҳибкорӣ махсусан муҳим аст, зеро соҳибкор қодир аст захираҳои мавҷударо ба ҳам пайваста, имкониятҳои нави иқтисодиро эҷод намояд.

Қобилияти соҳибкорӣ аз захираҳои инсонӣ сарчашма гирифта, маҷмуи дониш, таҷриба, ташаббускорӣ, қобилияти қабули қарор, малакаи идоракунӣ, навоварӣ ва омодагӣ ба таваккалро дар бар мегирад. Соҳибкор на танҳо соҳиби сармоя ё истеҳсолкунанда, балки ташкилкунанда ва ҳамоҳангсози тамоми раванди фаъолияти иқтисодӣ мебошад.

Дар ин замина, соҳибкор ҳамчун шахсе баромад мекунад, ки имконияти иқтисодиро дар шароити номуайянӣ дарёфт намуда, захираҳои мавҷударо ба самти фаъолияти самаранок равона мекунад.

Соҳибкорӣ яке аз шаклҳои муҳимтарини фаъолияти иқтисодӣ ва хоҷагӣ буда, моҳияти он дар ташаббускорӣ, мустақилият, навоварӣ, таваккал ва ба даст овардани фоида ифода меёбад.

Соҳибкор, пеш аз ҳама ташаббускор буда, омилҳои истеҳсолот замин, меҳнат ва сармояро ба ҳам пайваста, барои истеҳсоли мол, иҷрои кор ё расонидани хизмат шароит фароҳам меорад. Дар ин раванд, соҳибкор ҳамчун қувваи ҳаракатдиҳандаи истеҳсолот ва ҳамчун миёнарав байни захираҳо, истеҳсолот ва бозор амал мекунад.

Вазифаи дигари муҳимми соҳибкор қабули қарорҳои иқтисодӣ мебошад. Ҳар як қарори соҳибкорӣ метавонад ба натиҷаҳои гуногун оварда расонад. Аз ин рӯ, соҳибкор бояд вазъи бозор, талаботи истеъмолкунандагон, имкониятҳои молиявӣ, сатҳи рақобат ва хавфҳои эҳтимолиро таҳлил намуда, қарорҳои асоснок қабул кунад.

Фаъолияти иқтисодӣ мафҳуми васеъ буда, тамоми равандҳои истеҳсол, тақсимот, мубодила ва истеъмоли неъматҳои моддӣ ва хизматрасониҳоро фаро мегирад. Мақсади ниҳоии фаъолияти иқтисодӣ қонеъ намудани талаботи моддӣ ва маънавии инсон мебошад.

Фаъолияти хоҷагӣ як қисми фаъолияти иқтисодӣ буда, бештар ба ташкил, идора ва амалисозии равандҳои истеҳсолӣ ва дигар равандҳои хоҷагӣ алоқаманд мебошад.

Фаъолияти соҳибкорӣ бошад, шакли махсуси фаъолияти иқтисодӣ ва хоҷагӣ мебошад, ки бо мустақилият, таваккал ва мақсади мунтазам ба даст овардани фоида тавсиф меёбад.

Фаъолияти тиҷоратӣ низ ба фаъолияти соҳибкорӣ иртибот дошта, асосан ба муомилоти мол, савдо, хариду фурӯш ва дигар муносибатҳои бозорӣ равона мегардад. Аз ин рӯ, мафҳумҳои фаъолияти иқтисодӣ, хоҷагӣ, соҳибкорӣ ва тиҷоратӣ ба ҳам наздик бошанд ҳам, аз рӯи мазмун ва доираи татбиқ аз якдигар фарқ мекунанд.

Тибқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон, соҳибкорӣ фаъолияти мустақилона ва ба таваккали худ амалишавандаи шахсоне мебошад, ки бо тартиби муқаррарнамудаи қонун ба қайд гирифта шудаанд ва фаъолияти онҳо ба мунтазам ба даст овардани фоида аз истифодаи молу мулк, фурӯши мол, иҷрои кор ё расонидани хизмат равона шудааст.

Асоси ҳуқуқии соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Конститутсия сарчашма мегирад. Конститутсия ҳуқуқи ҳар шахсро барои истифодаи қобилият ва молу мулк ҷиҳати амалӣ намудани фаъолияти соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти бо қонун манънашуда эътироф менамояд.

Кафолати шаклҳои гуногуни моликият, аз ҷумла моликияти хусусӣ, озодии фаъолияти иқтисодӣ ва меҳнатӣ, ҳуқуқ ба интихоби касбу кор ва имконияти истифодаи қобилиятҳои шахсӣ барои фаъолияти қонунӣ заминаи муҳими рушди соҳибкорӣ мебошанд.

Гузариши Тоҷикистон ба муносибатҳои бозорӣ ва ташаккули иқтисодиёти миллӣ дар солҳои аввали истиқлолият зарурати эҷоди заминаи нави ҳуқуқӣ ва иқтисодиро ба миён овард. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994, тағйирёбии муносибатҳои моликият, рушди бахши хусусӣ ва гузаронидани ислоҳоти иқтисодӣ барои ташаккули муҳити нави соҳибкорӣ аҳамияти калон доштанд.

Дар ин раванд, хусусигардонии моликияти давлатӣ низ нақши муҳим бозид. Мувофиқи маълумоти дар таҳлилҳои давраи мазкур овардашуда, татбиқи сиёсати хусусигардонӣ ба хусусӣ гардидани ҳазорон иншоот ва корхонаҳои хурду калон мусоидат намуд. Ин раванд барои ташаккули соҳибкории хусусӣ ва васеъ гардидани иштироки шаҳрвандон дар фаъолияти иқтисодӣ имконият фароҳам овард.

Ҳамзамон, қабули қонунҳо дар бораи ҳимоя ва дастгирии давлатии соҳибкорӣ, сармоягузорӣ, бақайдгирии давлатии шахсони ҳуқуқӣ ва соҳибкорони инфиродӣ, низоми иҷозатномадиҳӣ, шарикии давлат ва бахши хусусӣ ва дигар санадҳои ҳуқуқӣ ба ташаккули муҳити ҳуқуқии фаъолияти соҳибкорӣ мусоидат намуд.

Таъсиси Шурои машваратии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ низ яке аз қадамҳои муҳим дар самти ба роҳ мондани муколамаи давлат ва бахши хусусӣ ба ҳисоб меравад. Мақсади чунин ҳамкорӣ, пеш аз ҳама, муайян намудани монеаҳои мавҷуда, такмили муҳити соҳибкорӣ, ҷалби сармояи дохиливу хориҷӣ ва дастгирии рушди бахши хусусӣ мебошад.

Имрӯз соҳибкорӣ дар иқтисодиёти Тоҷикистон ҳамчун омили муҳими рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ баромад мекунад.

Фаъолияти соҳибкорӣ ба ташкили ҷойҳои нави корӣ, афзоиши истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ, рушди хизматрасонӣ, зиёд шудани даромади буҷет, ҷалби сармоя ва истифодаи самараноки захираҳои маҳаллӣ мусоидат менамояд.

Ҳар як корхонаи нав метавонад дар занҷири иқтисодӣ таъсири чандҷониба дошта бошад. Масалан, таъсиси корхонаи истеҳсолӣ талаботро ба ашёи хом, нақлиёт, хизматрасонии молиявӣ, мутахассисон, технология ва бозори фурӯш ба вуҷуд меорад. Ҳамин тавр, фаъолияти як субъект метавонад барои рушди даҳҳо субъекти дигар замина фароҳам созад. Аз ин нуқтаи назар, соҳибкориро метавон яке аз муҳаррикҳои асосии рушди иқтисоди миллӣ номид.

Яке аз вазифаҳои муҳимтарини соҳибкории муосири Тоҷикистон гузаштан аз фаъолияти асосан тиҷоративу миёнаравӣ ба рушди соҳибкории истеҳсолӣ мебошад.

Тоҷикистон дорои захираҳои гуногуни табиӣ, меҳнатӣ ва имкониятҳои минтақавӣ мебошад. Истифодаи самараноки ин имкониятҳо метавонад ба таъсиси корхонаҳои нави саноатӣ, коркарди ашёи хоми маҳаллӣ, афзоиши содирот ва коҳиш додани вобастагӣ аз воридот мусоидат намояд.

Дар иқтисодиёти рақобатпазир соҳибкорие, ки ба навоварӣ такя намекунад, дар дарозмуддат ба мушкилот рӯ ба рӯ мегардад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки рушди иқтисодӣ бештар ба он кишварҳое тааллуқ дорад, ки тавонистаанд илм, технология, истеҳсолот ва соҳибкориро бо ҳам пайваст намоянд.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар рушди соҳибкории миллӣ баланд бардоштани фарҳанги молиявии соҳибкорон мебошад. Фаъолияти соҳибкорӣ бе банақшагирии дурусти молиявӣ, баҳодиҳии хароҷот, идоракунии қарз, муайян намудани хавфҳо ва назорати гардиши маблағҳо устувор буда наметавонад.

Дар солҳои охир аз ҷониби давлат барои беҳтар намудани муҳити соҳибкорӣ як қатор чораҳо амалӣ гардидаанд. Такмили низоми иҷозатномадиҳӣ, содагардонии бақайдгирии субъектҳои соҳибкорӣ, пешниҳоди имтиёзҳои муайяни андозӣ, дастгирии соҳибкории истеҳсолӣ, пешниҳоди қарзҳои имтиёзнок ва истифодаи механизмҳои шарикии давлат ва бахши хусусӣ аз ҷумлаи чунин тадбирҳо мебошанд.

Таҷрибаи давраи пандемияи COVID-19 низ нишон дод, ки дар шароити буҳрон ҳамкории давлат ва бахши хусусӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Дастгирии субъектҳои соҳибкорӣ, ба таъхир гузоштани баъзе уҳдадориҳо ва андешидани тадбирҳои маъмурию молиявӣ ба нигоҳ доштани фаъолияти иқтисодӣ ва кам намудани таъсири манфии буҳрон мусоидат карда метавонад.

Яке аз самтҳои муҳими рушди соҳибкории миллӣ истифодаи имкониятҳои иқтисодии минтақаҳо мебошад. Ҳар як шаҳру ноҳия дорои захираҳо ва бартариҳои нисбии худ мебошад. Дар баъзе минтақаҳо имкониятҳои кишоварзӣ, дар дигарҳо захираҳои табиӣ, сайёҳӣ, ҳунармандӣ, энергетика ё дигар соҳаҳо метавонанд заминаи рушди соҳибкорӣ гарданд. Аз ин рӯ, омӯзиши иқтидори иқтисодии минтақаҳо ва таҳияи барномаҳои мушаххаси рушди соҳибкорӣ бояд яке аз вазифаҳои муҳими мақомоти маҳаллӣ бошад.

Дар ин раванд, ҳамкории мақомоти давлатӣ бо соҳибкорон, аҳолии маҳаллӣ, муассисаҳои илмӣ ва ташкилотҳои молиявӣ метавонад натиҷаҳои назаррас диҳад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ рушди соҳибкорӣ бе робитаҳои иқтисодии хориҷӣ тасаввурнопазир аст. Узвияти Тоҷикистон дар Созмони умумиҷаҳонии савдо, иштироки кишвар дар созмонҳои минтақавию байналмилалӣ ва рушди ҳамкориҳои иқтисодӣ бо давлатҳои шарик имкониятҳои навро барои соҳибкорони миллӣ фароҳам меорад.

Баргузории форумҳои соҳибкорӣ, вохӯриҳои доираҳои тиҷоратӣ, ҳамоишҳои сармоягузорӣ ва мулоқотҳои байни соҳибкорони кишварҳои гуногун метавонад ба ҷалби сармояи хориҷӣ, пайдо намудани шарикони нав ва ворид намудани технологияҳои муосир мусоидат намояд.

Дар ин замина, Шуроҳои машваратӣ оид ба беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ ва соҳибкорӣ ҳамчун майдони муколамаи давлат ва бахши хусусӣ аҳамияти махсус доранд. Муколамаи мунтазам имкон медиҳад, ки мушкилоти воқеии соҳибкорон сари вақт муайян гардида, барои ҳалли онҳо чораҳои мушаххас пешниҳод карда шаванд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди соҳибкорӣ аҳамияти стратегӣ дорад. Дар шароити тағйирёбии иқтисоди ҷаҳонӣ, таъсири омилҳои геополитикӣ ва рақобати афзояндаи бозорҳои байналмилалӣ зарур аст, ки соҳибкории миллӣ ба истеҳсолоти рақобатпазир, технологияҳои муосир, истифодаи самараноки захираҳои дохилӣ ва ҷалби сармоя такя намояд.

Ҳамкории самараноки давлат, бахши хусусӣ, ҷомеаи илмӣ ва институтҳои молиявӣ метавонад ба ташаккули модели устувори рушди соҳибкорӣ мусоидат намояд. Хусусан, ҳамкории илм ва истеҳсолот, рушди технологияҳои нав, дастгирии ҷавонони соҳибкор, тақвияти бизнес-инкубаторҳо ва паркҳои технологӣ метавонанд барои иқтисодиёти кишвар имкониятҳои нав эҷод кунанд.

Дар ниҳоят, соҳибкории миллӣ ҳамон вақт метавонад ба неруи воқеан пешбарандаи иқтисодиёт табдил ёбад, ки дар баробари манфиати соҳибкор ба манфиати ҷомеа ва давлат низ нигаронида шуда бошад. Истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазир, ташкили ҷойҳои нави корӣ, истифодаи самараноки захираҳои миллӣ, ҷалби сармоя ва рушди технологияҳо бояд ба самти асосии фаъолияти соҳибкорони кишвар табдил ёбад.

Дар ин замина, андешаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки зимни яке аз мулоқотҳои судманд баён гардид, аҳамияти хос пайдо мекунад: “Шумо - соҳибкорону сармоягузорон қувваи бузургу пешбарандаи иқтисодиёти кишвар ва неруи созандаву ободкори Ватанамон мебошед ва ҳадафи асосии баргузор намудани вохӯрии имрӯза мубодилаи афкор ба хотири идома бахшидани ислоҳот ва густариши он ҷиҳати беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ ва соҳибкорӣ мебошад”.

 

Муҳаммадсаид ИЗЗАТУЛЛОЕВ,

омӯзгори ДДМИТ