Санаи 8 июни соли 2007 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» имзо гузошт. Қонун тартиби гузаронидани тӯйҳо, маъракаҳои азодорӣ, ҷашнҳои шахсӣ ва дигар маросимҳоро муайян намуда, давомнокӣ, шумораи иштирокчиён ва талаботи асосиро нисбат ба онҳо муқаррар кард. Дар солҳои минбаъда ба қонун тағйиру иловаҳо ворид гардиданд, ки талаботи онро ба воқеияти ҷомеа мутобиқ месохтанд. Санаи 20 июни соли 2024 қонун дар таҳрири нав бо номи «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Барои риоя накардани талаботи қонун дар Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷавобгарӣ пешбинӣ шудааст, Кумитаи дин ва танзими ҷашну маросими назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бошад, хизматрасонии бақайдгирии ҷашну маросимро ба таври онлайн ба роҳ мондааст.

Бояд таъкид кард, ки ҳадафи қонун манъ кардани анъанаҳо нест, балки ҳифзи моҳияти аслии онҳо ва пешгирии исрофкорӣ мебошад. Санаи 11 июли соли 2017 дар мулоқоти Президенти мамлакат бо фаъолон ва аҳли ҷомеа, ки ба 10-солагии амали қонун бахшида шуда буд, натиҷаҳои татбиқи он ҷамъбаст гардида, нақши қонун дар беҳтар гардидани вазъи иҷтимоию иқтисодии мардум қайд карда шуд.

Дар бисёр ҳолатҳо хароҷоти як маросими серхароҷот ба даромади чандинсолаи оила баробар мегардад. Манбаъҳои ин маблағ одатан пасандозҳои солҳо, маблағҳои муҳоҷирати меҳнатӣ, фурӯши чорво ё дороиҳои дигар ва қарз мебошанд. Дар натиҷа оила дар як рӯз маблағеро сарф мекунад, ки метавонист солҳо барои беҳбуди зиндагии он хизмат намояд.

Оилаҳое, ки барои маросим аз бонкҳо, ташкилотҳои қарзӣ ё шахсони алоҳида қарз мегиранд, муддати тӯлонӣ бо пардохти қарзу фоиз банд мемонанд. Махсусан нигаронкунанда он аст, ки ҷуфти ҷавон зиндагии мустақили худро на бо сармоя, балки бо қарз оғоз мекунад, ки ин ба устувории оилаи нав таъсири манфӣ мерасонад.

Маблағе, ки ба истеъмоли яккаратаи маросимӣ равона мешавад, аз доираи сармоягузории истеҳсолӣ берун мемонад. Қисми зиёди ин хароҷот ба харидани молҳои воридотӣ – либос, тӯҳфаҳо, ороишот – рост меояд, ки боиси хуруҷи асъор аз кишвар мегардад. Маблағҳои муҳоҷирони меҳнатӣ, ки метавонистанд ба рушди соҳибкории хурд ва кишоварзӣ равона шаванд, аксаран дар маросимҳо сарф мешаванд.

Дар мавсими тӯйҳо талабот ба гӯшт, биринҷ, равған ва хизматрасонии тарабхонаҳо якбора меафзояд, ки ин ба болоравии нархҳо оварда мерасонад. Дар натиҷа на танҳо соҳибони маросим, балки ҳамаи истеъмолкунандагон, аз ҷумла оилаҳои камбизоат, зарар мебинанд.

Зарари асосии иқтисодии исрофкорӣ дар он аст, ки ҳамон маблағ метавонист барои мақсадҳои судманд истифода шавад. Ҷадвали зерин ин муқоисаро ба таври умумӣ нишон медиҳад:

Яке аз сабабҳои асосии исрофкорӣ фишори афкори ҷамъиятӣ – саволи «мардум чӣ мегӯянд?» мебошад. Оилаҳо кӯшиш мекунанд, ки маросими худро аз маросими ҳамсояву хешовандон зиёдтар ороянд. Ин рақобат арзишҳои воқеиро бо арзишҳои зоҳирӣ иваз намуда, обрӯи инсонро ба андозаи дастархон вобаста мекунад.

Моҳияти тӯй дуои нек, шодии муштарак ва пайванди хонаводаҳост, моҳияти маъракаи азодорӣ бошад – ҳамдардӣ ва дастгирии оилаи мусибатзада. Вақте ки ин маросимҳо ба намоиши сарват табдил меёбанд, маънои маънавии онҳо гум мешавад. Махсусан хароҷоти зиёд дар маъракаҳои азодорӣ ба ғами оила ғами қарзро зам мекунад. Маросимҳои пурдабдаба барои оилаҳое, ки чунин имконият надоранд, меъёри сунъӣ эҷод мекунанд. Онҳо ё худро аз дигарон камтар ҳис мекунанд, ё барои «аз дигарон қафо намондан» ба қарз ғарқ мешаванд. Ин ҳолат ҳисси бегонагӣ ва норозигиро дар ҷомеа афзоиш медиҳад.

Баҳсҳо дар атрофи ҷаҳез, сарпо, тӯҳфаҳо ва андозаи тӯй аксар вақт байни хонаводаҳо норозигӣ ба вуҷуд меоранд. Қарзҳои баъди тӯй фишори равониро дар оилаи ҷавон зиёд намуда, метавонанд ба ихтилофот ва ҳатто пош хӯрдани оила мусоидат кунанд.

Хароҷоти гарон боис мешавад, ки ҷавонон издивоҷро ба таъхир андозанд ё барои ҷамъ овардани маблағи тӯй ба муҳоҷирати меҳнатӣ раванд ва таҳсилро нотамом гузоранд. Ғайр аз ин, бори асосии омодасозии маросимҳо ба дӯши занон меафтад, ки ба саломатӣ ва вақти онҳо таъсир мерасонад. Ҳамзамон дар зеҳни насли наврас тасаввуроти моддигароёна дар бораи хушбахтӣ ташаккул меёбад.

Таҷрибаи беш аз ҳаждаҳсолаи амали қонун нишон медиҳад, ки давомнокии маросимҳо кӯтоҳ гардида, шумораи даъватшудагон танзим шуд ва як қатор маъракаҳои серхароҷоту нозарур аз байн рафтанд. Бақайдгирии онлайни маросимҳо шаффофиятро афзун намуд. Бо вуҷуди ин, як қатор мушкилот боқӣ мондаанд: дар баъзе ҳолатҳо талабот танҳо ба таври расмӣ риоя шуда, хароҷот ба шаклҳои пинҳонӣ – тӯҳфаҳои қиматбаҳо, сарпои гарон, тақсим кардани як маросим ба чанд чорабинӣ – интиқол меёбад. Сатҳи огоҳии аҳолӣ, хусусан дар деҳот, ҳанӯз ҳам яксон нест.

Дар доираи илмӣ ва ҷомеа инчунин масъалаи мувозинат байни танзими давлатӣ ва озодии интихоби шахсӣ мавриди баҳс қарор дорад. Як гурӯҳи муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки бе танзими ҳуқуқӣ фишори иҷтимоӣ оилаҳоро ба исрофкорӣ водор месохт ва қонун ба онҳо асоси расмӣ барои сарфакорӣ медиҳад. Гурӯҳи дигар бар он ақидаанд, ки самаранокии бештар на аз ҷазо, балки аз маърифат ва тағйири ихтиёрии меъёрҳои иҷтимоӣ ба даст меояд. Ба андешаи муаллиф, ин ду равиш якдигарро пурра мекунанд: қонун ҳадди ниҳоиро муайян мекунад, маърифат бошад, онро ба эътиқоди дохилии мардум табдил медиҳад.

Танзими анъана ва ҷашну маросим масъалаи на танҳо ҳуқуқӣ, балки иқтисодӣ ва маънавӣ мебошад. Исрофкорӣ буҷети оиларо хароб мекунад, ба қарздорӣ ва хуруҷи маблағ аз иқтисоди миллӣ мусоидат менамояд, дар ҷомеа рақобати зоҳирӣ, нобаробарӣ ва низоъҳои оилавиро ба вуҷуд меорад ва моҳияти аслии маросимҳоро коста мегардонад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин самт заминаи боэътимоди ҳуқуқӣ фароҳам овардааст, вале самаранокии ниҳоии он аз он вобаста аст, ки то чӣ андоза сарфакорӣ ба арзиши дохилии ҳар як шаҳрванд табдил меёбад. Ҳифзи анъанаҳои неки миллӣ дар шакли сода, пурмаъно ва сарфакорона беҳтарин роҳи эҳтиром ба фарҳанги ниёгон ва таъмини ояндаи босубот барои насли нав мебошад. Чунонки мақоли халқӣ мегӯяд: “Қатра-қатра ҷамъ гардад, в-онгаҳе дарё шавад”.

 

    Мавзуна  ҲАКИМОВА,

омўзгори кафедраи менеҷменти молиявӣ