Дар ҷаҳони муосир инсоният бо мушкилот ва таҳдидҳои гуногун рӯ ба рӯ мебошад. Пешрафти илму техника, рушди иқтисодиёт, густариши муносибатҳои байналмилалӣ ва пайдоиши технологияҳои нав имкониятҳои зиёдеро барои беҳтар гардидани сатҳи зиндагии мардум фароҳам овардаанд. Аммо дар баробари ин пешрафтҳо як қатор масъалаҳои ҷиддии сиёсӣ, иҷтимоӣ ва амниятӣ низ ба миён омадаанд. Яке аз чунин масъалаҳои хатарнок терроризм ва экстремизм мебошад.

Терроризм ва экстремизм аз ҷумлаи зуҳуроти номатлубе мебошанд, ки ба амнияти давлатҳо, оромии ҷомеа ва ҳаёти осоиштаи инсонҳо таҳдид мекунанд. Ин зуҳурот на танҳо хоси як давлат ё минтақа буда, балки хусусияти фаромиллӣ касб кардаанд. Онҳо метавонанд ба суботи сиёсӣ, рушди иқтисодӣ, муносибатҳои байни миллатҳо ва динҳо, инчунин ба ояндаи насли наврас таъсири манфӣ расонанд. Дар замони муосир муқовимат ба терроризм ва экстремизм ба яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати амниятии давлатҳои ҷаҳон табдил ёфтааст, зеро ин зуҳурот боиси талафоти ҷонӣ, хароб гардидани иншооти муҳим, паҳн шудани тарсу ҳарос ва нооромӣ дар ҷомеа мегарданд.

Терроризм ва экстремизм аз ҷиҳати моҳият ва шакли зуҳур аз ҳам фарқ мекунанд, аммо дар баъзе ҳолатҳо метавонанд бо ҳам алоқаманд бошанд. Экстремизм бештар бо ақидаҳои тундравона, таҳаммулнопазирӣ ва рад намудани арзишҳои ҳуқуқию демократӣ алоқаманд аст. Терроризм бошад, истифода ё таҳдиди истифодаи зӯровариро бо мақсади расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ, идеологӣ ё дигар мақсадҳои ғайриқонунӣ дар бар мегирад.

Яке аз хусусиятҳои хатарноки ин зуҳурот ҷалб намудани ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротӣ мебошад. Ҷавононе, ки таҷрибаи кофии зиндагӣ, дониши зарурӣ ва ҷаҳонбинии васеъ надоранд, метавонанд зери таъсири таблиғоти бардурӯғ ва ақидаҳои тундравона қарор гиранд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, сиёсӣ, динӣ ва фарҳангии ҷавонон аҳаммияти махсус дорад. Ҷавонон бояд тавонанд иттилооти воридшавандаро мустақилона таҳлил намуда, аз таъсири ғояҳои ифротӣ худро ҳифз кунанд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ҳамчун узви ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаи муқовимат бо терроризм ва экстремизм таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамояд. Ҳифзи истиқлолияти давлатӣ, амнияти миллӣ, сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ аз вазифаҳои муҳимми давлат ва ҷомеа ба ҳисоб мераванд.

Дар маънои сиёсӣ терроризм истифодаи зӯроварӣ ё таҳдиди истифодаи онро бо мақсади ба вуҷуд овардани тарсу ҳарос дар байни аҳолӣ ва расидан ба ҳадафҳои муайян ифода мекунад.

Экстремизм маҷмӯи ақидаҳо ва амалҳои тундравона мебошад, ки ба таҳаммулнопазирӣ, рад намудани гуногунандешӣ ва дар баъзе ҳолатҳо истифодаи зӯроварӣ асос меёбанд. Бо вуҷуди ин, на ҳар гуна ақидаи ғайриоддӣ ё мавқеи сиёсӣ хусусияти экстремистӣ дорад. Барои муайян намудани хусусияти экстремистии амал бояд мазмун, ҳадаф ва тарзи ифодаи он, инчунин меъёрҳои қонунгузории амалкунанда ба назар гирифта шаванд.

Экстремизм метавонад дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ, аз ҷумла сиёсат, дин, муносибатҳои миллӣ ва идеология зуҳур кунад. Бояд таъкид намуд, ки терроризм ва экстремизм мафҳумҳои ҳаммаъно нестанд. На ҳар шахсе, ки ақидаҳои ифротӣ дорад, ҳатман ба фаъолияти террористӣ машғул мешавад. Аммо дар баъзе ҳолатҳо ғояҳои ифротӣ метавонанд заминаи идеологии амалҳои террористиро ташкил диҳанд.

Терроризм ҳамчун падидаи иҷтимоӣ ва сиёсӣ таърихи тӯлонӣ дорад. Дар давраҳои гуногуни таърих гурӯҳҳо ва ҳаракатҳои алоҳида барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ аз усулҳои зӯроварона истифода кардаанд. Бо рушди муносибатҳои байналмилалӣ ва технологияҳои иттилоотӣ шаклҳои нави паҳншавии ғояҳои ифротӣ низ ба вуҷуд омадаанд. Аз ҷумла, шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд аз ҷониби гурӯҳҳои ифротӣ барои паҳн намудани маълумоти бардурӯғ, таблиғи ақидаҳои тундравона ва таъсир расонидан ба шуури ҷавонон истифода шаванд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани саводи расонаӣ ва рақамии шаҳрвандон яке аз роҳҳои муҳимми пешгирии ин зуҳурот мебошад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаҳои ҳуқуқии муқовимат бо терроризм ва экстремизм ташаккул ёфтаанд. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба терроризм» ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба экстремизм» аз ҷумлаи санадҳои муҳимми ҳуқуқӣ дар ин самт ба ҳисоб мераванд.

Ин санадҳо асосҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва дигар субъектҳои масъулро дар самти пешгирӣ ва муқовимат ба чунин таҳдидҳо муайян мекунанд. Мақсади асосии онҳо ҳифзи амнияти шаҳрвандон, истиқлолияти давлатӣ, тамомияти арзӣ ва суботи ҷамъиятӣ мебошад.

Дар баробари тадбирҳои ҳуқуқӣ, пешгирии терроризм ва экстремизм бояд хусусияти фарогир дошта бошад. Дар ин самт нақши оила, муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ хеле муҳим аст. Гузаронидани корҳои фаҳмондадиҳӣ, вохӯриҳои маърифатӣ, суҳбатҳои тарбиявӣ ва баланд бардоштани сатҳи донишҳои ҳуқуқии шаҳрвандон метавонанд барои пешгирии паҳншавии ғояҳои ифротӣ мусоидат намоянд.

Хусусан, муассисаҳои таҳсилоти олӣ дар тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтиром ба арзишҳои умумибашарӣ нақши муҳим доранд. Донишҷӯён бояд дарк намоянд, ки сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ заминаи асосии рушди ҷомеа мебошанд.

Дар маҷмӯъ, терроризм ва экстремизм аз хатарҳои ҷиддии ҷаҳони муосир ба ҳисоб рафта, муқовимат бо онҳо масъулияти муштараки давлат ва ҷомеа мебошад. Танҳо тавассути баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, таҳкими худшиносии миллӣ, тарбияи насли огоҳу ватандӯст, риояи қонун ва ҳамкории муассири ниҳодҳои давлатӣ метавон барои пешгирии ин зуҳуроти номатлуб заминаи мусоид фароҳам овард.

Ҳифзи сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва амнияти ҷомеа вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди кишвар мебошад. Зеро ояндаи осоишта ва пешрафти Тоҷикистони соҳибистиқлол аз масъулиятшиносӣ, дониш, маърифат ва саҳми созандаи ҳар яки мо вобастагӣ дорад.

 

Рухшона ИБРАГИМОВА,

ассистенти кафедраи табиатшиносии ДДМИТ