Коррупсия ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ ва иқтисодӣ, яке аз монеаҳои асосии рушди босуботи ҷомеа ба шумор меравад. Дар замони муосир, мубориза бо ин зуҳуроти номатлуб танҳо бо усулҳои ҳуқуқӣ ва маъмурӣ маҳдуд намонда, истифодаи дастгоҳи математикӣ ва моделсозии компютериро талаб мекунад. Таҳлили математикӣ имкон медиҳад, ки на танҳо оқибатҳои коррупсия, балки сабабҳои пайдоиш ва механизмҳои паҳншавии он дар сохторҳои гуногун пешгӯӣ ва пешгирӣ карда шаванд.

Яке аз методҳои калидии математикӣ дар ин самт «назарияи бозиҳо» мебошад. Ин метод имкон медиҳад, ки муносибатҳои байни иштирокчиёни раванди коррупсионӣ моделсозӣ карда шаванд. Дар ин модел, Принсипал (давлат ё роҳбарият, ки мехоҳад коррупсияро нест кунад), Агент (шахси мансабдор, ки метавонад пора гирад) ва Мизоҷ (шахсе, ки барои гирифтани имтиёз пора медиҳад) ҳамчун иштирокчиёни асосӣ баррасӣ мешаванд. Тавассути муодилаҳои математикӣ мувозинати Нэш (Nash Equilibrium) муайян карда мешавад, ки дар он ҳолат барои Агент гирифтани пора аз ҷиҳати иқтисодӣ фоидаовар нест.

Тадқиқотҳои охир нишон медиҳанд, ки коррупсия метавонад ба монанди бемориҳои сироятӣ паҳн шавад. Аз ин рӯ, моделҳои SIR (Susceptible-Infected-Recovered) барои таҳлили динамикаи коррупсия дар ҷомеа истифода мешаванд. Дар ин модел, аъзоёни ҷомеа ба се гурӯҳ тақсим мешаванд: S (Susceptible) - шахсони осебпазир (коррупсия накардаанд, вале метавонанд кунанд), I (Infected) - шахсони «сироятшуда» (коррупсионерҳо) ва R (Recovered) - шахсони «шифоёфта» (онҳое, ки аз амалҳои коррупсионӣ даст кашидаанд ё ҷазо дидаанд). Математика имкон медиҳад, ки «нуқтаи гардиш» (tipping point) муайян карда шавад, ки пас аз он коррупсия хусусияти оммавӣ пайдо мекунад ё баръакс, коҳиш меёбад.

Ғайр аз ин, усулҳои «назарияи графҳо» барои ошкор кардани шабакаҳои пинҳонии коррупсионӣ ва шустушӯи пул самаранок мебошанд. Дар ин графҳо, «гиреҳҳо» (nodes) шахсон ё ширкатҳо ва «пайвандҳо» (edges) транзаксияҳои молиявиро ифода мекунанд. Алгоритмҳои кластербандӣ барои ёфтани гурӯҳҳои бастаи мансабдорон, ки бо ҳам робитаҳои шубҳанок доранд, истифода мешаванд, дар ҳоле ки таҳлили марказият (Centrality analysis) ба муайян кардани «нуқтаҳои калидӣ» дар шабакаи коррупсионӣ кӯмак мерасонад, ки нест кардани онҳо тамоми занҷирро мешиканад.

Истифодаи алгоритмҳои Омӯзиши мошинӣ (Machine Learning) дар доираи Зеҳни сунъӣ ва Big Data имкон медиҳад, ки ҳаҷми азими маълумоти молиявӣ ва харидҳои давлатӣ таҳлил карда шаванд. Методҳои математикии ба монанди Regressions Analysis барои ёфтани вобастагии байни хароҷоти давлатӣ ва сифати хизматрасониҳо ва Anomaly Detection барои ошкор кардани ҳолатҳои ғайримуқаррарӣ дар тендерҳо, ки метавонанд нишони созишҳои пинҳонӣ бошанд, нақши асосӣ мебозанд.

Хулоса, усулҳои математикӣ дар пешгирии коррупсия воситаи пуриқтидор мебошанд, зеро онҳо имкон медиҳанд, ки аз муборизаи эҳсосотӣ ба муборизаи илмӣ ва асоснок гузарем. Татбиқи ин методҳо дар низоми идоракунии давлатӣ метавонад шаффофиятро таъмин намуда, хавфҳои коррупсиониро ба таври назаррас коҳиш диҳад. Барои ҷомеаи муосир муҳим аст, ки технологияҳои рақамӣ ва моделҳои математикиро ҳамчун сипари асосӣ дар баробари ин вабои аср истифода барад.

 

Р. МАХАНОВ -

профессори кафедраи математикаи олии ДДМИТ