Забон яке аз рукнҳои асосии ҳастии миллат, омили худшиносии миллӣ ва воситаи ҳифзи хотираи таърихӣ мебошад. Тавассути забон на танҳо воситаҳои муошират, балки ҷаҳонбинӣ, арзишҳои ахлоқӣ, таҷрибаи таърихӣ ва мероси маънавии наслҳо интиқол меёбанд. Аз ин рӯ, забони тоҷикӣ барои миллати тоҷик на танҳо сарвати фарҳангӣ, балки омили муҳими идомаи ҳастии таърихӣ ва таҳкими давлатдории миллӣ ба шумор меравад.

Давомнокии таърихии забони тоҷикӣ натиҷаи фаъолияти чандиннаслии шоирон, донишмандон, омӯзгорон, муаррихон ва мардуми одиест, ки онро дар муҳити оила, адабиёт ва ҳаёти ҷамъиятӣ ҳифз намудаанд. Вазифаи насли имрӯза на танҳо эҳтиром ба ин мерос, балки рушди забон ва мутобиқсозии он ба талаботи илм, технология ва ҷомеаи муосир мебошад.

Забони тоҷикӣ дар тӯли асрҳо арзишҳои маънавӣ, суннатҳои фарҳангӣ ва тарзи тафаккури мардумро инъикос кардааст. Мафҳумҳои «ватан», «номус», «хирад», «эҳтиром ба бузургон», «меҳмоннавозӣ» ва «дониш» дар забон ва адабиёти тоҷик ҷойгоҳи муҳим дошта, дар ташаккули худшиносии миллӣ саҳм гузоштаанд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими забони тоҷикӣ робитаи амиқи он бо фарҳанги шифоҳӣ ва анъанаи адабии форсӣ-тоҷикӣ мебошад. Зарбулмасалу мақолҳо, афсонаҳо, ривоятҳо, суруду таронаҳои мардумӣ ва осори хаттӣ таҷрибаи зиндагӣ ва арзишҳои ахлоқии ҷомеаро нигоҳ доштаанд. Ин мерос нишон медиҳад, ки забон на танҳо воситаи баёни андеша, балки захираи хотираи иҷтимоӣ ва фарҳангии миллат аст.

Забони тоҷикӣ дар баробари нигоҳ доштани хусусиятҳои таърихии худ, аз робитаҳои фарҳангӣ ва илмӣ бо халқҳои дигар низ ғанӣ гардидааст. Аз ин рӯ, ҳифзи асолати он бояд бо рушди истилоҳот, ғанӣ гардонидани захираи луғавӣ ва истифодаи васеъ дар соҳаҳои муосир ҳамоҳанг бошад.

Устувории забони тоҷикӣ дар шароити тағйироти сиёсӣ ва иҷтимоӣ ба чанд омили асосӣ вобаста мебошад. Пеш аз ҳама, муҳити гуфтории мардум забонро аз насл ба насл интиқол додааст. Оила, маҳал, анъанаҳои шифоҳии ҷашну маросимҳо ва муносибатҳои рӯзмарра барои нигоҳдории забон нақши муҳим бозидаанд.

Омили дигар ташаккул ва идомаи анъанаи адабӣ хати форсӣ-тоҷикӣ мебошад. Осори хаттӣ забонро аз доираи муоширати рӯзмарра берун оварда, ба воситаи интиқоли дониш, таърих ва андешаҳои фалсафию ахлоқӣ табдил додааст. Забони тоҷикӣ дар тӯли таърих тағйир ёфта, унсурҳои навро пазируфтааст, аммо пайванди худро бо анъанаи адабӣ нигоҳ доштааст.

Аз ин ҷиҳат, ҳифзи забон танҳо бо муқаррароти ҳуқуқӣ таъмин намегардад. Барои идомаи он муҳити фаъоли истифода, таълими босифат, фарҳанги китобхонӣ ва рушди адабиёту илм зарур аст.

Дар таърихи забон ва адабиёти форсӣ-тоҷикӣ шахсиятҳои зиёде барои ғанӣ гардонидани имкониятҳои маънавию бадеии забон саҳм гузоштаанд:

Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ дар ташаккули анъанаи адабии форсӣ-тоҷикӣ мақоми бунёдӣ дорад. Эҷодиёти ӯ имкониятҳои забонро дар баёни эҳсосот, андеша ва таҷрибаи инсонӣ нишон медиҳад.

Абулқосими Фирдавсӣ тавассути «Шоҳнома» мероси ривоятӣ ва хотираи таърихию фарҳангии халқҳои форсизабонро дар шакли як асари бузурги адабӣ ҳифз намуд. Асари ӯ ҳамзамон манбаи ғании забонӣ ва таҷассумгари арзишҳои хирад, адолат ва ватандӯстист.

Абӯалӣ ибни Сино бо осори илмӣ ва фалсафии худ дар рушди тафаккури илмии тамаддуни асримиёнагӣ саҳми бузург гузоштааст. Мероси ӯ аҳаммияти робитаи фарҳанги миллӣ бо донишҳои умумибашариро нишон медиҳад.

Садриддин Айнӣ дар ташаккули насри муосири тоҷик, омӯзиши мероси адабӣ ва рушди худшиносии миллӣ нақши назаррас бозидааст.

Бобоҷон Ғафуров тавассути асари «Тоҷикон» дар таҳқиқ ва муаррифии таърихи халқи тоҷик саҳми муҳим гузоштааст.

Дар баробари ин шахсиятҳо, саҳми омӯзгорон, мураттибони луғатҳо, нусхабардорони дастхатҳо, китобдорон ва нигаҳдорандагони фарҳанги мардумӣ низ муҳим мебошад. Ҳифзи дастхатҳо, нашри осори классикӣ ва омӯзиши илмии мероси гузаштагон шаклҳои воқеии идомаи кори онҳо мебошанд.

Забони тоҷикӣ дар тӯли асрҳо бо такя ба муҳити зиндаи гуфторӣ, анъанаи адабӣ ва фаъолияти наслҳои зиёди фарҳангпарвар ҳифз гардидааст. Мероси Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Айнӣ, Ғафуров ва дигар шахсиятҳои барҷаста нишон медиҳад, ки забон метавонад ҳамзамон воситаи эҷодиёти бадеӣ, интиқоли дониш ва ҳифзи хотираи таърихӣ бошад.

Дар шароити соҳибистиқлолӣ масъулияти насли имрӯза аз он иборат аст, ки ин меросро на танҳо ҳифз, балки бо донишҳои нав, истилоҳоти муосир ва имкониятҳои рақамӣ ғанӣ гардонад. Мавқеи воқеии забони давлатӣ на танҳо дар эътирофи ҳуқуқии он, балки дар сифати истифодааш дар ҳаёти ҳаррӯза, илм, маориф, идоракунӣ ва технология муайян мегардад.

Пос доштани забони тоҷикӣ-эҳтиром ба заҳмати гузаштагон, ҳифзи хотираи таърихӣ ва масъулияти маънавӣ дар назди наслҳои оянда мебошад. Забон мероси гузаштагон буда, нигаҳдорӣ ва интиқоли бенуқсони он ба наслҳои оянда масъулияти насли имрӯза мебошад.

Исматилло АҲАДОВ

н.и.и., дотсенти кафедраи фаъолияти бонкии ДДМИТ