Пешвои миллат ва эҳёи худшиносии миллӣ

Баъзе давраҳои таърихӣ танҳо сарнавишти як давлатро дигар намекунанд, балки муносибати як миллатро ба худ, ба гузашта ва ба ояндааш тағйир медиҳанд. Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон аз ҳамин гуна марҳилаҳои сарнавиштсоз аст.

Соли 1991 миллати тоҷик соҳиби давлати мустақили худ гардид. Аммо Истиқлол ба Тоҷикистон дар шароити осуда насиб нашуд. Буҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, ки ҷомеаро дар оғози давлатдории навин фаро гирифт, ба муқовимати мусаллаҳона ва ҷанги шаҳрвандӣ расид. Тоҷикистон дар як муддати кӯтоҳ бо хатари парокандашавии ҷомеа, заъфи ниҳодҳои давлатӣ ва коҳиши эътимоди мардум ба фардои кишвар рӯ ба рӯ шуд.

Ҷанги шаҳрвандӣ на танҳо талафоти ҷонӣ ва зарари бузурги иқтисодӣ ба бор овард. Он ба симои Тоҷикистон дар хориҷ низ таъсир гузошт. Дар баъзе муҳитҳо номи кишвар бештар бо нооромӣ, низоъ ва паҳлуҳои манфии он пайваста тасаввур мешуд. Албатта, чунин тасаввур наметавонист симои воқеии як миллатро ифода кунад. Ҷиноят ва хушунат хоси миллат нестанд ва набояд ба номи як халқ нисбат дода шаванд. Вале воқеияти он рӯзҳо ин буд, ки Тоҷикистон бояд на танҳо давлатро аз буҳрон берун меовард, балки эътимод ба худ ва эътимоди ҷаҳон ба худро низ барқарор мекард.

Маҳз дар ҳамин замина нақши Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар таърихи навини кишвар қобили таҳлил мегардад.

Масъала танҳо ба даст овардани сулҳ набуд. Масъала сохтани давлате буд, ки сулҳро нигоҳ дорад; ҷомеае буд, ки пас аз низоъ дубора ба ҳам ояд; ва миллате буд, ки тавонад бо номи худ дар назди ҷаҳониён боэътимод ва сарбаландона ҳузур дошта бошад.

Сулҳ: аз хомӯш кардани оташи низоъ то бунёди давлатдорӣ

Барои кишваре, ки аз ҷанги шаҳрвандӣ гузаштааст, сулҳ ҳадафи одии сиёсӣ нест. Сулҳ шарти барқарор шудани худи ҳаёти давлатӣ ва иҷтимоӣ мебошад.

27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Ин санад натиҷаи музокироти тӯлонӣ ва мураккаби байни ҷонибҳои даргир бо мусоидати Созмони милали муттаҳид ва ҷомеаи байналмилалӣ буд. Раванди баъдӣ баргардонидани гурезаҳо, ҳамгироии неруҳои мухолиф, ислоҳи сохторҳои низомиву амниятӣ ва такмили равандҳои сиёсиро низ дар бар мегирифт.

Аз нигоҳи адолати таърихӣ, дар тамоми ин раванд нақши роҳбарии сиёсии Эмомалӣ Раҳмон муҳим буд. Сарвари тоҷикон дар марҳилаи ҳассоси давлатсозӣ масъалаи сулҳу ваҳдатро ба меҳвари сиёсати давлатӣ табдил дода, баъди ба даст омадани сулҳ ба марҳилаи таҳкими сохторҳои давлатӣ ва созандагӣ роҳ кушоданд. Аз ин рӯ, аҳамияти таърихии сулҳ танҳо дар қатъ шудани ҷанг нест. Балки сулҳ ба Тоҷикистон имкони аз ҳолати зинда мондан ба ҳолати сохтани оянда гузаштанро фароҳам овард. Ва маҳз баъди фароҳам омадани ин замина саволи дигар бо қувваи бештар ба миён омад: Давлати навро бар кадом арзишҳо бояд устувор кард?

Аз барқарорсозии давлат то барқарорсозии эътимод

Давлат танҳо қонун, мақомоти давлатӣ ва марзи муайян нест. Давлат ҳамчунин эҳсоси тааллуқ, хотираи умумӣ ва бовар ба ояндаи муштарак аст.

Тоҷикистон баъди ҷанг бояд иқтисод, инфрасохтор ва ниҳодҳои худро барқарор мекард. Аммо дар баробари ин, масъалаи нозуктаре вуҷуд дошт: ҷомеа бояд ба арзиши давлатдорӣ ва ба қудрати фарҳангии худ дубора бовар мекард. Дар ҳамин марҳила масъалаи худшиносии миллӣ аз доираи як мавзуи фарҳангӣ берун омада, ба ҷузъи муҳими давлатсозӣ табдил ёфт. Зеро миллате, ки худро танҳо аз рӯйи воқеаҳои фоҷиабори як давраи таърихӣ мешиносад, наметавонад тамоми қудрати маънавии худро дарк кунад. Аз ин рӯ, бозгашт ба таърих маънои гурехтан аз имрӯзро надошт. Баръакс, он талош барои сохтани имрӯз бо такя ба хотираи таърихӣ буд.

Дар ин замина сиёсати арҷгузорӣ ба забон, адабиёт, фарҳанг ва шахсиятҳои бузурги миллӣ аҳамияти нав пайдо кард.

Мероси миллӣ ва тамаддуни исломӣ

Худшиносии миллӣ аз донистани номи аҷдод оғоз мешавад, аммо бо он ба анҷом намерасад. Он шинохти забон, фарҳанг, таърих, арзишҳо ва масъулият дар назди ояндаро низ дар бар мегирад.

Дар ин раванд эҳёи таваҷҷуҳ ба чеҳраҳои бузурги таъриху фарҳанги тоҷикон аҳамияти хос дошт. Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Абӯалӣ ибни Сино, Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Камоли Хуҷандӣ ва дигар шахсиятҳои фарҳангӣ тадриҷан аз саҳифаҳои китобҳои таърих ба фазои васеи иҷтимоӣ ворид гардиданд.

Таҷлили солгардҳо, нашри осор, бунёди ёдгориҳо ва муаррифии ин чеҳраҳо дар сатҳи байналмилалӣ, албатта, худ ба худ ҳадафи ниҳоӣ набуд. Арзиши аслии ин сиёсат дар он буд, ки мероси таърихӣ ба сармояи худшиносӣ ва ҳамзамон, ба василаи муаррифии Тоҷикистон табдил ёфт.

Беҳуда набуд, ки Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон борҳо ин андешаро таъкид кардаанд: «Мо бояд ҳамеша ва дар ҳар ҷои дунё аз тоҷик будани худ ифтихор кунем».»

Ин ҷумла дар асл даъват ба худбартарбинӣ нест. Баръакс, он таъкид бар он аст, ки миллат бояд таърихи худро бишиносад ва бо номи худ боэътимод сухан гӯяд. Зеро эҳтироми худ шарти эҳтироми дигарон аст. Аммо ҳамин ҷо як марзи муҳим низ вуҷуд дорад: ифтихори миллӣ набояд ба таҳқири дигарон табдил ёбад. Миллатдӯстӣ бо миллатгароии ифротӣ як маъно надорад. Худшиносӣ бо худбартарбинӣ ҳамсон нест. Маҳз ҳамин тавозун ба худшиносии миллӣ арзиши созанда мебахшад.

Худшиносии тоҷикро бидуни дарки робитаи он бо тамаддуни исломӣ низ пурра фаҳмидан имконнопазир аст. Таърихи тоҷикон бо рушди илм, фалсафа, адаб ва фарҳанги исломӣ сахт пайванд дорад. Аз ҳамин ҷиҳат арҷгузорӣ ба Имоми Аъзам Абӯҳанифа, Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ ва дигар шахсиятҳои маъруфи ин ҳавза дар сиёсати фарҳангии даврони истиқлол ҷойгоҳи хос пайдо кард. Таҷлили 1310-солагии Имоми Аъзам дар соли 2009 аз ҷумлаи иқдомҳое буд, ки робитаи миёни мероси миллӣ ва мероси исломиро дар фазои ҷамъиятӣ боз ҳам равшантар намуд. Маънои ин раванд дар он нест, ки яке бар дигаре бартарӣ дорад. Баръакс, таҷрибаи таърихии тоҷикон нишон медиҳад, ки миллат метавонад ҳамзамон мероси миллӣ, фарҳангӣ ва динии худро ҳифз намояд, ба шарте ки миёни онҳо зиддияти сунъӣ эҷод нашавад.

Ин масъала имрӯз муҳимтар аз пеш аст. Зеро дар ҷаҳони пуртазодди муосир ҳам заъфи ҳувияти миллӣ ва ҳам сиёсисозии ифротии динӣ метавонанд ҷомеаро осебпазир кунанд.

“Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон”

Дар ҳамин замина суханони Президенти мамлакат Эмомалӣ Раҳмон, ки 9 марти соли 2024 дар вохӯрӣ бо фаъолону намояндагони ҷомеа ва ходимони дин баён шуданд, мазмуни махсус пайдо мекунанд: «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон».»

Ин ҷумла агар аз заминаи умумии сиёсати давлатӣ ҷудо карда шавад, метавонад тафсирҳои гуногун ба вуҷуд орад. Аммо дар доираи масъалаи худшиносии миллӣ маънои асосии он таъкиди масъулияти шаҳрвандӣ ва ҳифзи ваҳдати ҷомеа мебошад. Онро муқобилгузории миллат ва дин фаҳмидан дуруст нест.

Таҷрибаи Тоҷикистон худ нишон медиҳад, ки арҷгузорӣ ба ислом ва ҳамзамон ҳифзи ҳувияти миллӣ метавонанд дар як фазои ҳуқуқӣ ва фарҳангӣ вуҷуд дошта бошанд. Маънои амиқи чунин мавқеъро метавон дар он дид, ки ҳувияти динӣ набояд ба воситаи сиёсии заиф кардани ҳувияти шаҳрвандӣ ва пароканда сохтани ҷомеа табдил ёбад.

Дар шароите ки гурӯҳҳои ифротӣ талош меварзанд, то мафҳумҳои динӣ ва эҳсоси ҷавононро ба манфиатҳои сиёсиву харобиовар истифода кунанд, таъкиди масъулияти миллӣ ва шаҳрвандӣ аҳамияти амниятӣ низ пайдо мекунад. Аммо роҳи муқовимат ба чунин таҳдидҳо танҳо манъи маъмурӣ нест. Роҳи устувортар маърифат аст.

Забон дар ин раванд мавқеи калидӣ дорад, зеро маҳз тавассути забон хотираи таърихӣ аз як насл ба насли дигар мегузарад. Тарҷума ва нашри Қуръони Маҷид ба забони тоҷикӣ низ дар ҳамин доираи васеи фарҳангӣ бояд арзёбӣ шавад. Дастрас шудани маънои китоби муқаддас ба забони модарӣ имкони дарки мустақимтарро барои ҷомеа фароҳам овард ва ҳамзамон, қобилияти забони тоҷикро дар баёни мафҳумҳои мураккаби маънавӣ нишон дод. Ин раванд як андешаи бикрро тақвият медиҳад:

- Маърифати динӣ вақте созанда аст, ки бо дониш, ахлоқ ва тафаккури солим пайванд дошта бошад. Баръакс, хурофот, ҷаҳолат ва таассуб метавонанд ҳар арзишро ба воситаи зиддият табдил диҳанд. Аз ҳамин ҷо мубориза бо ифротгароӣ ба вазифаи танҳо як ниҳод табдил намеёбад. Мактаб, донишгоҳ, оила, фарҳанг, воситаҳои ахбори омма ва муҳити иҷтимоӣ низ дар ин раванд масъулият доранд.

Аз худшиносии миллӣ то мавқеъгирии ҷаҳонӣ

Ҷаҳони имрӯз нишон медиҳад, ки амнияти миллӣ танҳо бо марз ва сохторҳои қудратӣ таъмин намешавад. Таъсир ба шуури ҷомеа метавонад тавассути иттилоот, таҳрифи таърих, таблиғоти ифротӣ, хурофот ва бегонашавии фарҳангӣ низ сурат гирад. Аз ин рӯ, хотираи таърихӣ ба як ҷузъи муҳими амнияти маънавӣ табдил меёбад. Аммо худшиносии солим бояд ба ҳақиқати таърихӣ такя кунад, на ба афсонасозӣ.

Миллатро бо муболиғаи гузашта бузург намекунанд; миллатро бо шинохти воқеии мерос ва офаридани дастовардҳои нав бузург мекунанд. Ин нуқта махсусан барои насли ҷавон муҳим аст.

Ҷавоне, ки таърихи худро медонад, аммо илм намеомӯзад, танҳо нисфи роҳи худшиносиро тай кардааст. Худшиносӣ бояд аз хотира ба дониш ва аз дониш ба амал гузарад.

Пас аз таҳкими пояҳои дохилии давлат, масъалаи дигар низ тадриҷан аҳамияти бештар пайдо кард: Тоҷикистон бояд худро ба ҷаҳон на танҳо ҳамчун давлати пасошӯравии соҳибистиқлол, балки ҳамчун кишвари дорои арзишҳои миллӣ ва ташаббусҳои байналмилалӣ муаррифӣ кунад. Дар ин раванд дипломатияи об яке аз самтҳои намоён гардид.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар масъалаҳои об ва пиряхҳо кишварро ба яке аз иштирокчиёни фаъол дар рӯзномаи ҷаҳонии рушди устувор табдил доданд. Ин ҷо як тағйири муҳим ба назар мерасад:

- Кишваре, ки солҳои аввали истиқлол бештар бо оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ шинохта мешуд, тадриҷан бо масъалаҳое низ шинохта шуд, ки барои ҷомеаи ҷаҳонӣ аҳамияти умумӣ доранд. Ин танҳо дастоварди сиёсати хориҷӣ нест. Ин тағйири симои байналмилалии кишвар мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат ташаббусҳои обӣ ба сиёсати муаррифии Тоҷикистон низ пайванди табиӣ пайдо карданд.

Ин гуна далелҳо барои худшиносӣ аҳамияти ҷиддӣ доранд, аммо арзиши онҳо танҳо дар ифтихор нест. Онҳо имконият медиҳанд, ки таърихи Тоҷикистон дар доираи меъёрҳои илмии байналмилалӣ муаррифӣ шавад.

Ва маҳз ҳамин ҷо фарқи муҳими байни ифтихори эҳсосӣ ва худшиносии асоснок ба назар мерасад: аввалӣ мегӯяд «мо бузургем», дуюмӣ мепурсад «далели бузургии мо чист ва имрӯз мо ба ин мерос чӣ илова мекунем?»

Аз ифтихор ба масъулият: нақши Пешво ва саҳми миллат

Шояд муҳимтарин натиҷаи худшиносии миллӣ ҳамин гузариш бошад: аз эҳсос ба масъулият. Агар аз Рӯдакӣ ифтихор мекунем, бояд ба китоб ва дониш рӯ оварем. Агар аз Фирдавсӣ ифтихор мекунем, бояд забонро ҳифз намоем. Агар аз Ибни Сино ифтихор мекунем, бояд илмро гиромӣ дорем. Агар аз Имоми Аъзам ифтихор мекунем, бояд адолат ва маърифатро арзиш донем. Ва агар аз Тоҷикистон ифтихор мекунем, бояд дар ободии он саҳм гузорем. Вале ифтихор бе масъулият эҳсос аст, ифтихор бо масъулият ин фарҳанги давлатдорист!

Аз ҳамин нуқтаи назар, арзиши воқеии сиёсати худшиносӣ равшан мешавад: мақсад танҳо он нест, ки шаҳрванд дар бораи бузургии гузашта ҳарф занад; мақсад он аст, ки ӯ барои беҳтар кардани имрӯз ва сохтани фардо худро масъул эҳсос кунад.

Аз ҳамин нуқтаи назар саҳм ва нақши мондагори Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмонро метавон пеш аз ҳама дар пайвастани чор самт арзёбӣ кард:

- барқарорсозии давлатдорӣ;

- таҳкими сулҳу ваҳдат;

- пешбурди сиёсати худшиносии миллӣ;

ва муаррифии фаъоли Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ.

Арзиши ин раванд маҳз дар пайвастагии ҳамин самтҳост. Зеро ба ҳеҷ ваҷҳ сулҳ бе давлатдории устувор пойдор намемонад, давлатдорӣ бошад, бе эътимоди шаҳрвандон осебпазир аст. Чун худшиносӣ бе дониш метавонад ба эҳсосоти холӣ табдил ёбад, пас муаррифии байналмилалӣ бе дастовардҳои воқеӣ таъсири устувор надорад. Аз ин рӯ, натиҷаи асосии истиқлолро бояд на дар як шиор, балки дар пайвастани давлатдорӣ, худшиносӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ ҷуст.

Зеро агар дар солҳои аввали истиқлол саволи муҳим «Мо чӣ гуна аз ин буҳрон берун мешавем?» буд, баъдан он пурсиш ба «Мо чӣ гуна давлат месозем?» табдил ёфт.

Вале имрӯз саволи дигар муҳимтар аст: «Мо аз истиқлол барои наслҳои оянда чӣ месозему боқӣ мегузорем?»

Ин гардишхурии савол худ нишонаи гузаштани ҷомеа аз марҳилаи наҷот ба марҳилаи масъулият аст. Чунки Истиқлол танҳо доштани парчам, нишон, марз ва мақоми байналмилалӣ нест. Истиқлол қобилияти худшиносона муайян кардани роҳи рушди худ мебошад. Ва ин роҳ дигар танҳо ба давлат вобаста нест. Он ба сифати шаҳрванд, сатҳи дониш, фарҳанги ҳуқуқӣ, муносибат ба меҳнат ва масъулияти ҳар як инсон низ вобаста аст.

Имрӯз, вақте шаҳрванди Тоҷикистон дар ҳар гӯшаи ҷаҳон далеронаву боифтихор мегӯяд, ки «Ман тоҷик ҳастам», дар пасманзари ин ҷумла танҳо номи як миллат нест, балки муқаддасоте чун забон, таърих, адабиёт, фарҳанг, хотираи гузаштагон ва давлати соҳибистиқлол қарор дорад. Аммо арзиши ин ҷумла дар он аст, ки он бояд ҳамзамон саволе ба миён оварад: Ман барои номи ин миллат имрӯз чӣ кор карда истодаам? Зеро номи миллатро танҳо бо сухан баланд намекунанд. Онро бо дониш, ахлоқ, меҳнат, қонунмандӣ, фарҳанг, дониш, ободкорӣ, муносибати шоиста ба инсон ва бо масъулият дар назди Ватан шукуҳу шаҳомат ва тавонмандиву абадият эҳдо кардан метавон.

Дар ҳамаи ин марҳилаҳо нақши Пешвои муаззами миллат Эмомалӣ Раҳмонро метавон ҳамчун роҳбари сиёсии раванди давлатсозӣ, сулҳофарӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ арзёбӣ кард. Ин  роҳи аз парокандагӣ ба ваҳдат, аз буҳрон ба давлатдорӣ, аз худкамбинӣ ба худшиносӣ, аз ифтихор ба масъулият ва аз хотираи таърихӣ ба сохтани ояндаи боз ҳам хушбинтару рӯшантар дилпурона гом ниҳодан аст.

Бешакк, ин роҳ ҳанӯз ба анҷом нарасидааст. Зеро ҳар насл вазифадор аст ба номи миллат чизе аз худ зам кунад. Ва шояд бузургтарин санҷиши Истиқлол ҳамин бошад: на танҳо ба гузашта бо ифтихор нигаристан, балки тавонистани он ки фарзандони фардо ба имрӯз бо ифтихор нигаранд.

Муҳаммадалӣ ОЧИЛДИЕВ,

омӯзгори ДДМИТ

Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 9 сентябри соли 1991 ба даст омад, барои мардуми тоҷик оғози марҳилаи нави давлатсозӣ ва рушди устувори тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла низоми маориф гардид.

Давоми 35 соли соҳибистиқлолӣ соҳаи маориф ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ пайваста рушд намуда, барои баланд бардоштани сатҳи дониш, тарбияи насли созанда ва таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ заминаҳои мусоид фароҳам овард.

Ҷашни 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як шаҳрванди кишвар рамзи сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, дастовардҳои созанда ва масъулияти бештар дар роҳи ҳифзи истиқлолият ва идомаи рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.

Маориф ва илм дар сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз самтҳои стратегии рушди ҷомеа эътироф гардида, барои таҳкими заминаҳои моддию техникии соҳа, баланд бардоштани сифати таълиму тарбия ва рушди иқтидори илмӣ тадбирҳои пайваста ва судманд амалӣ карда мешаванд. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар паёмҳо ва баромадҳояшон ба масъалаҳои рушди маорифу илм, баланд бардоштани сифати таълим, тарбияи насли соҳибмаърифат, ватандӯст ва масъулиятшинос таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, барои пешрафти соҳа дастуру супоришҳои мушаххас медиҳанд.

Ҳамзамон, бо мақсади таҳкими заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти соҳаи маориф ва илм, дар даврони соҳибистиқлолӣ санадҳои муҳими меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардида, заминаи ҳуқуқии муосири соҳа пайваста такмил дода мешавад. Ин раванд ба рушди устувори низоми маориф, баланд бардоштани масъулияти субъектҳои раванди таълиму тарбия ва мутобиқ намудани фаъолияти соҳа ба талаботи замони муосир мусоидат менамояд.

Ҳамасола 1-уми сентябр ҳамчун Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ дар тамоми зинаҳои таҳсилоти низоми маорифи кишвар таҷлил гардида, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба яке аз анъанаҳои неки умумимиллӣ табдил ёфтааст. Ба муносибати оғози соли таҳсили 2026-2027 ва Рӯзи дониш, санаи 31.08.2026 мулоқоти навбатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо аҳли маориф ва хонандагону донишҷӯён дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №105-и шаҳри Душанбе баргузор гардид.

Оғоз намудани соли нави таҳсил бо баргузории Дарси сулҳ ҳамчун анъанаи неку созанда барои хонандагону донишҷӯёни кишвар аҳаммияти муҳими таълимиву тарбиявӣ дорад. Зеро сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, оромиву амният аз омилҳои асосии пешрафти ҷомеа ва давлат ба шумор рафта, дар шароити сулҳу суботи комил тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла низоми маориф ва раванди таълиму тарбия, метавонанд ба таври муътадил ва самаранок рушд намоянд.

Дар ин замина, Дарси сулҳ барои насли наврас ҳамчун воситаи муҳими тарбияи ҳисси ватандӯстӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ ва дарки аҳаммияти сулҳу субот дар рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол хизмат мекунад.

Ҷомеае, ки ба таълиму тарбияи босифат ва рушди маърифати шаҳрвандон таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамояд, барои пешгирии низоъ, хушунат ва зуҳуроти номатлуб заминаи устувортар дорад. Зеро шахси донишманду соҳибмаърифат дорои ҷаҳонбинии васеъ буда, дар ҳалли масъалаҳои зиндагӣ бештар ба ақлу хирад, муколама, ҳамкорӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ такя мекунад. Ӯ дарк менамояд, ки мушкилот ва ихтилофҳоро на бо роҳи зӯроварӣ, балки тавассути гуфтугӯи созанда, эҳтироми мавқеи якдигар ва ҷустуҷӯи роҳҳои мусолиҳатомез ҳал кардан мумкин аст.

Баръакс, сатҳи пасти саводнокӣ ва маърифати шаҳрвандӣ метавонад осебпазирии ҷомеаро афзоиш диҳад. Шахсони каммаърифат ба таъсири иттилооти бардурӯғ, андешаҳои ифротӣ ва тарғиботи гурӯҳҳои манфиатдор бештар дучор шуда, метавонанд ба осонӣ гумроҳ гарданд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани сатҳи дониш, маърифат ва ҷаҳонбинии насли наврас яке аз роҳҳои муҳими пешгирии ифротгароӣ, хушунат ва дигар зуҳуроти номатлуб ба шумор меравад.

Маҳз ҳамин аст, ки дар шароити имрӯза вазифаи маориф танҳо додани донишҳои назариявӣ ва касбӣ набуда, тарбияи фарҳанги сулҳ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми арзишҳои инсонӣ ва масъулияти шаҳрвандиро низ дар бар мегирад. Омӯзгор дар ин раванд нақши калидӣ дошта, бояд дар баробари таълими фанҳои таълимӣ, дар зеҳну қалби шогирдон ҳисси дӯстӣ, меҳрубонӣ, инсондӯстӣ, эҳтиром ба дигарон ва муҳаббат ба Ватанро ташаккул диҳад. Зеро ҳар як дарси хуб ва ҳар як сухани созандаи омӯзгор метавонад дар ташаккули шахсияти солиму масъулиятшинос ва бунёдгари ҷомеаи осоишта саҳми арзанда гузорад.

Дар баробари ин, ҳар як хонанда ва донишҷӯ бояд дарк намояд, ки донишандӯзӣ танҳо барои таъмини ояндаи шахсии ӯ нест. Омӯзиши пайваста, баланд бардоштани маърифат ва истифодаи дурусти дониш дар оянда ба пешрафти ҷомеа ва таҳкими сулҳу суботи кишвар низ таъсири муҳим мерасонад. Насли донишманду соҳибмаърифат метавонад ҳамчун неруи созанда дар ҳифзи дастовардҳои сулҳу ваҳдат ва рушди устувори ҷомеа саҳми муассир гузорад.

Имрӯз, ки мо Рӯзи дониш ва оғози соли нави таҳсилро таҷлил менамоем, бояд дарк намоем, ки ҳар як китобе, ки мехонем, ҳар як донишеро, ки аз худ мекунем ва ҳар як арзиши маънавие, ки дар худ ташаккул медиҳем, метавонад қадаме ба сӯи ҷомеаи осоишта, муттаҳид ва устувор бошад. Зеро сулҳи пойдор аз фарҳанги сулҳ оғоз меёбад, фарҳанги сулҳ бошад, пеш аз ҳама, тавассути омӯзиш, маърифат ва тарбияи дуруст ташаккул меёбад. Аз ин рӯ, сулҳ аз омӯзиш сар мешавад ва ҳифзи он масъулияти ҳар яки мост.

Қайд кардан ба маврид аст, ки дар соли таҳсили 2025-2026 Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ дар яке аз муассисаҳои таҳсилоти олии кишвар - Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон баргузор гардида буд. Дар ҷараёни он Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон вобаста ба ташаббуси навбатии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» андешаҳои муҳим баён намуда, онро ҳамчун идомаи мантиқии ташаббусҳо ва талошҳои сулҳҷӯёнаи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ арзёбӣ карданд.

Хушбахтона, ташаббуси мазкур дар сатҳи байналмилалӣ дастгирӣ ёфта, 25 июни соли 2026 Созмони Милали Муттаҳид қатъномаеро таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» қабул намуд. Қабули ин қатънома аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ далели муҳими эътирофи нақши ташаббусҳои сулҳҷӯёнаи Тоҷикистон ва саҳми пайвастаи кишвари мо дар пешбурди ғояҳои сулҳу субот ва ҳамзистии осоишта дар ҷаҳон ба ҳисоб меравад.

Баргузории Дарси сулҳ дар оғози ҳар соли таҳсил аҳаммияти хосса пайдо намуда, барои дар замири насли наврасу ҷавон парвариш намудани ҳисси сулҳхоҳӣ, таҳаммулпазирӣ, ватандӯстӣ ва эҳтиром ба арзишҳои умумибашарӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

Дар маҷмуъ, масъалаҳои меҳварии Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ дар оғози соли таҳсили 2026-2027 аз инҳо иборат буданд:

Истиқлолияти давлатӣ ва сулҳу суботи кишвар ҳамчун арзишҳои муқаддас ва заминаи рушди ҷомеа;

сипосгузорию миннатдории Президенти маҳбуби кишвар ба садҳо нафар соҳибкорони бонангу номус ва шахсони саховатпеша дар самти бо Ҳукумати мамлакат ҳамкории самарабахш доштанашон дар рушди соҳаи илму маориф;

ташаббусҳои сулҳҷӯёнаи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ, аз ҷумла «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда»;

ғамхории Ҳукумат ва ташаббусҳои роҳбари давлат баҳри бунёду таъмири биноҳои таълимӣ ва зиёд кардани маблағгузории соҳаи маориф;

рушди таҳсилоти томактабӣ ва масъалаҳои марбут ба ин соҳа;

фароҳам овардани шароити мусоид барои таълиму тарбияи ҷавонону наврасон;

саҳми аҳли маорифи кишвар дар ташвиқи сулҳу ваҳдат ва рушди босуботи давлат;

омӯзиши забонҳои хориҷӣ;

таъмини робитаи илм бо истеҳсолот, таваҷҷуҳ ба ихтироот ва истифодаи дурусти зеҳни сунъӣ;

даъвати ҷавонону наврасон ба баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, донишандӯзӣ, касбу ҳунаромӯзӣ ва ҳифзи дастовардҳои даврони Истиқлол;

масъулияти падару модар ва муассисаҳои таълимӣ дар таълим ва тарбияи фарзанд;

иҷрои нақшаҳои бунёдкориву созандагии соҳаи маориф ва илм бо ҷалби имкониятҳои буҷети маҳаллӣ, соҳибкорону шахсони саховатпеша, фаъолон ва аҳолӣ;

таваҷҷуҳ ба эҳтиром гузоштан ба шаъну шарафи омӯзгор, ки имрӯзу фардои ҳар як кишвар ва ҷомеа аз сатҳи маърифат ва фаъолияти ӯ вобастагии калон дорад;

истифодаи дурусти технологияҳои муосир, интернет, телефонҳои мобилӣ ва зеҳни сунъӣ дар раванди таълиму тарбия;

ҷавонон ҳамчун неруи созанда ва кафили ояндаи сулҳу субот ва рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол.

Вобаста ба хароҷоте, ки дар соҳаи маориф ва илм шудааст, чунин ишора гардид, ки дар замони соҳибистиқлолӣ маблағгузории соҳаи мазкур сол то сол зиёд карда шуда, вазъи соҳа ва кормандони муассисаҳои таълимӣ мунтазам беҳтар гардида истодааст.

Қайд гардид, ки Ҳукумати Тоҷикистон соҳаи илму маорифро яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян намудааст. Зеро мо хуб дарк мекунем, ки сармоягузорӣ ба таълиму тарбияи кӯдакону наврасон, сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат аст. Аз ин лиҳоз, дар давраи соҳибистиқлолӣ ба соҳаи маориф аз ҳисоби буҷети давлатӣ беш аз 70 миллиард сомонӣ ва аз ҳисоби лоиҳаҳои сармоягузории давлатӣ 10 миллиард сомонӣ маблағгузорӣ шудааст. Ин рақамҳо далели равшани таваҷҷуҳи махсус ва ҳамешагӣ ба соҳаи маориф мебошанд.

Дигар масъалаи муҳиме, ки мунтазам зери таваҷҷуҳи Пешвои муаззами миллат қарор дорад ва дар Дарси сулҳ низ садо дод, ин эҳтироми омӯзгорон ва аҳли маорифи кишвар дар ҷомеа мебошад.

Омӯзиш, тарбия ва паҳн намудани арзишҳои сулҳ бе шахсе, ки меҳвари тамоми ин раванд мебошад, имконнопазир аст. Ин шахс омӯзгор аст. Омӯзгор - бунёдгузори сулҳ дар замири ҳар як шогирд аст. Аз ҷумла, бо қаноатмандиву ифтихор Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон иброз доштанд, ки заҳмати омӯзгорон ва аҳли маорифи кишвар дар роҳи тақвияти истиқлоли давлатӣ, тарғиби ғояҳои давлатдории миллӣ, роҳнамоӣ кардани мардум ба таҳкими сулҳу ваҳдат ва таълиму тарбияи шоистаи насли даврони истиқлол бисёр назаррас ва шоистаи таҳсину қадрдонӣ мебошад.

«Ҷомеае, ки ба устод, омӯзгор эҳтиром намегузорад, ба пешрафт муваффақ шуда наметавонад», - чунин таъкид карда буданд Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониҳояшон.

Тибқи моддаҳои 47 ва 50-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф», мақоми омӯзгор ва шаъну шарафи ӯ таҳти кафолат ва муҳофизати қонун қарор дорад.

Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ санаи 30.08.2025 қайд карда буданд, ки омӯзгор шаъну шарафи миллат аст ва имрӯзу фардои ҳар як кишвар ва ҷомеа аз сатҳи маърифат ва фаъолияти ӯ вобастагии калон дорад. Хиради омӯзгор ҷаҳлу хурофотро аз байн мебарад ва сарчашмаи комёбиҳо мегардад. Дар бартарафсозии тамоми мушкилоти миллату давлат, пеш аз ҳама, омӯзгорон саҳмгузоранд. Эҳтироми омӯзгор аз тарафи ҳар як фард эҳтироми худ, эҳтироми миллат ва эҳтироми ҷомеа аст. Мо мақоми омӯзгорро ҳар қадар баланд бардорем, ҷомеа ҳамон қадар муваффақу пешрафта мегардад.

Бо пешниҳод ва роҳнамоиҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми омӯзгор» аз санаи 15 октябри соли 2025 қабул гардидааст, ки ин боз ҳам нишонаи эҳтирому арҷгузории давлату Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон нисбат ба омӯзгор мебошад.

Инчунин, ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ санаи 31.08.2026 қайд карда шуд, ки тамоми дастовардҳои мо дар ободиву пешрафти Ватани азизамон, аз ҷумла дар соҳаи маориф, ки созандаи ояндаи миллат ва давлат ба ҳисоб меравад, маҳз самараи истиқлоли давлатӣ, сулҳу суботи комили сиёсӣ ва ваҳдати пойдори миллӣ мебошанд.

Аз ин лиҳоз, барои мо - мардуми Тоҷикистон сулҳу ваҳдат омили муҳимтарини пояндагии давлату миллат маҳсуб меёбад.

Бинобар ин, расидан ба қадри сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ ва тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстиву инсонпарварӣ вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди огоҳу солимфикри кишвар ба шумор меравад.

Хулоса, ҳамин тариқ, муҳтавои Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ дар оғози соли таҳсили 2026-2027 бори дигар собит намуд, ки сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва истиқлолияти давлатӣ заминаи асосии рушди устувори ҷомеа ва пешрафти соҳаи маориф ба ҳисоб мераванд.

Дар шароити соҳибистиқлолӣ рушди маорифу илм, баланд бардоштани мақоми омӯзгор, фароҳам овардани шароити мусоиди таълиму тарбия ва тарбияи насли соҳибмаърифат ҳамчун самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ пайваста таҳким ёфта истодаанд.

Дарси сулҳ ҳамчун василаи муҳими таълиму тарбия на танҳо аҳаммияти сулҳу ваҳдатро ба насли наврасу ҷавон мефаҳмонад, балки онҳоро ба донишандӯзӣ, ватандӯстӣ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми арзишҳои миллӣ ва истифодаи дурусти дастовардҳои илму технология ҳидоят менамояд.

Аз ин рӯ, масъулияти ҳар як омӯзгор, падару модар, хонанда ва донишҷӯ аз он иборат аст, ки бо донишандӯзӣ, меҳнати созанда, эҳтироми омӯзгор, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар таҳкими сулҳу ваҳдат барои ояндаи боз ҳам ободу пешрафтаи Тоҷикистони соҳибистиқлол саҳми арзандаи худро гузорад.

Субҳоналӣ МИРЗОЕВ,

Ҳумайнӣ НОСИРОВ,

омӯзгорони ДДМИТ